Hoe vogels de vorst overleven

Vogelbescherming Nederland
27-FEB-2018 - Een late winter: veel mensen zijn blij alsnog te kunnen genieten van mooi fris winterweer. De natuur was zich echter al op het naderende voorjaar aan het voorbereiden. Hoe gaan vogels, voor wie het broedseizoen voor de deur staat, om met de late kou?
Deel deze pagina

Voor zadenetende vogels, zoals vinken, geelgorzen en kneuen, is de kou een onaangename verrassing. Zij zijn afhankelijk van plantenzaden en die raken gedurende de winter steeds verder op. De late kou komt voor hen net op het moment dat de voedselschaarste aanbreekt. Ook voor veel andere dieren is de late winter het moment dat het erop aan komt. Dit is ook de reden dat er met koud winterweer veel vaker schuwe vogelsoorten in tuinen kunnen opduiken. Ze moeten wel. Zonder voldoende voedsel zijn ze ten dode opgeschreven.

Wakken vol watervogels

Watervogels zijn, alleen al door hun keuze voor een natte leefomgeving, overgeleverd aan de veranderlijkheid van water. Het dichtvriezen van open water wordt door watervogels (eenden, ganzen en zwanen) tegengegaan door zich in steeds groeiende groepen te verzamelen in het overblijvende open water. Door het water in beweging te houden, en vermoedelijk ook het afgeven van een klein beetje lichaamswarmte, wordt opvriezen zo lang mogelijk tegengegaan. ‘Krijgen die eenden geen koude pootjes’ vragen kinderen (en grote mensen) zich nog wel eens af… De poten van watervogels krijgen flink wat te verduren. De temperatuur van de poten van watervogels kan afnemen tot maar een paar graden boven de temperatuur van het water. Dat doen ze door de bloedsomloop naar de poten zo te reguleren dat de poten nét niet bevriezen. Zo verliest de vogel zelf zo min mogelijk warmte door afkoeling via de poten.

Het is een systeem dat door miljoenen jaren evolutie geperfectioneerd is, maar toch voorkomt het niet dat in extreem koude nachten een eend wel degelijk aan het ijs kan vastvriezen. En dat is vaker wel dan niet fataal. Watervogels hebben dus veel belang bij open wakken waarop ze de nacht kunnen doorbrengen. Verstoring van wakken met watervogels is behoorlijk funest. Het kan vogels het leven kosten, iets om rekening mee te houden als we komende dagen massaal het ijs opzoeken.

 In groepen gaan knobbelzwanen het dichtvriezen van hun water tegen.

Op zoek naar ander voedsel

Kieviten en kemphanen zijn inmiddels al teruggekeerd in Nederland. Ook de eerste grutto’s hebben Nederland bereikt, teruggekeerd van de winterverblijven langs de kusten van West-Afrika en de rijstvelden van Spanje en Portugal. Terug in Nederland zoeken weidevogels zogenaamde plas-dras gebieden op: natte weilanden waar ze samenkomen en in korte tijd veel voedsel kunnen vinden. Maar dat feest gaat nu niet door. Plas-dras gebieden zijn vergelijkbaar met een opgespoten ijsbaan, een dunne laag water die snel bevriest. Nu moeten de vogels uitwijken naar andere plekken om toch voedsel te vinden. Gelukkig is de zon al zo krachtig dat de bovenste centimeters van de bodem overdag ontdooien. Daardoor lukt het met name kieviten wel om toch íets aan voedsel te bemachtigen. Voor de lange snavels van grutto’s, tureluurs en andere langsnavels is dat veel lastiger. Voor deze soorten is de kou van deze week een serieus probleem. Vogels die al verzwakt zijn geraakt door een lange vliegreis moeten hun reserves in korte tijd kunnen aanvullen. Lukt dat niet, dan zullen ze sneuvelen. 

Hormonen zorgen voor tweestrijd

Het broedseizoen dient zich aan, vogels zoeken onder in vloed van hun hormonen de gebieden op waar ze zullen gaan broeden. Kieviten bijvoorbeeld zijn al volop aan het baltsen. Begin maart worden normaal gesproken de eerste nesten gemaakt. Het eerste kievitsei wordt vaak rond 5 maart gemeld. Maar niet overal in de broedgebieden is op dit moment al voldoende voedsel te vinden. Daardoor vliegen kieviten nog veel in grote groepen rond, op zoek naar voedsel. Als het tegen het einde van de week geleidelijk aan warmer zal worden, zullen deze groepen snel uiteenvallen en nemen de paartjes kieviten bezit van de akkers en weilanden waar ze zullen broeden.

Tuinvogels goed helpen

Kou kost vogels extra energie om warm te blijven. Ze beschikken over een uitstekende isolatielaag; dons geldt als een van de best isolerende materialen ter wereld en de buitenlaag van veren maakt dat vogels veel kunnen hebben. Maar de interne kachel moet wel blijven branden en daar is voedsel voor nodig. Voor kleine soorten, zoals de winterkoning, betekent dat een verbruik van tien procent van het lichaamsgewicht per koude nacht. Door het bijvoeren van tuinvogels weet u zeker dat de vogels in uw omgeving het kunnen volhouden en over een paar weken nog steeds voor u zullen kunnen zingen.

En ijsvogels?

IJsvogels kunnen door ijs van hun prooi gescheiden rakenIJsvogels kunnen slecht tegen ijs: het scheidt hen van hun voedsel onderwater. Visjes zijn onbereikbaar geworden. Vaak zoeken ijsvogels plekken op waar nog wél open water te vinden is. De uitlaat van warmer water bij industrie, of stromend water dat minder snel bevriest. Voor de meeste ijsvogels zal er komende dagen gelukkig nog voldoende open water te vinden zijn.

Tekst: Vogelbescherming Nederland
Beeld: Koos Dansen; Jankees Schwiebbe, BirdPhoto

Deze website maakt gebruik van cookies. Wilt u meer informatie over cookies en welke worden opgeslagen?
Lees de cookieverklaring. Niet meer tonen