Op naar een nieuwe Vogelatlas

Het Nederlandse landschap verandert in hoog tempo. Bebouwing rukt op, zonneparken verschijnen, uiterwaarden worden afgegraven en beeklopen hersteld. Tegelijkertijd worden de voorjaren droger, de zomers heter en de winters zachter. Vogelpopulaties reageren vaak in hoog tempo op zulke veranderingen in hun leefomgeving.

Om deze ontwikkelingen goed in kaart te brengen, organiseert Sovon sinds 1973 eens in de vijftien jaar grootschalige tellingen voor een nieuwe Vogelatlas. Deze tellingen vormen het grootste citizen science-project van Nederland. Eind dit jaar starten de tellingen voor de vijfde Vogelatlas!

Snelle veranderingen

De zomertortel is een voorbeeld van zo'n snelle verandering. Tijdens de broedvogeltellingen voor de eerste landelijke atlas in 1973-77 was deze fraaie, kleine duif nog in bijna het hele land aan te treffen. Daarna ging het bergafwaarts. Onkruidzaden en oogstresten verdwenen uit het landschap, tijdens de trek werden zomertortels massaal afgeschoten en in Afrika zorgde ontbossing voor minder leefgebied. Inmiddels zijn de meest recente atlaskaarten uit 2013-15 verouderd. De vraag is dan ook: waar leven de laatste zomertortels van ons land? 

De Cetti’s zanger schrijft juist een succesverhaal. In de jaren zeventig was de populatie klein en na de Elfstedentochtwinters in de jaren tachtig verdween de soort volledig. Na de comeback rond de eeuwwisseling is de opmars van deze zangvogel onstuitbaar. Op allerlei plekken verspreid door het land is de explosieve zang van de Cetti’s zanger inmiddels te horen. De nieuwe atlaskaarten zullen een veel ruimere verspreiding laten zien. 

Naar een nieuwe Vogelatlas

Van 1 december 2026 tot en met 30 november 2030 coördineert Sovon tellingen voor de nieuwe Vogelatlas. Niet alleen in het broedseizoen en de winter zullen vogelaars de aantallen en verspreiding van vogels in kaart brengen. Ook in de zomer en in de trekperiodes wordt er geteld (dit is het onderdeel jaarrond). Het belangrijkste doel van deze tellingen is om goede verspreidingskaarten en populatieschattingen te maken van broedvogels, overwinterende vogels en van soorten die heel even tijdens hun trektocht in Nederland zijn. Het eindresultaat is niet alleen een uitgebreid boekwerk, maar ook een zeer uitgebreide website met alle actuele vogelinformatie. De nieuwe atlas vat veranderingen van vogelpopulaties over meer dan een halve eeuw samen. We zullen grote verschuivingen zien, die voor nieuwe (wetenschappelijke) vragen zorgen, bijvoorbeeld in relatie tot klimaatverandering. 

Tellen: nullen en andere getallen

Wil je tellen voor de Vogelatlas? Dan is ruime kennis van de geluiden en het uiterlijk van Nederlandse vogels die in jouw omgeving kunnen voorkomen van belang. Je kunt natuurlijk ook samen gaan tellen met een meer ervaren vogelaar, om zo meer te leren en elkaar aan te vullen. Voor het project is Nederland opgedeeld in atlasblokken van 5 bij 5 kilometer. Het tellen van een atlasblok voor alle drie de onderdelen van het project (broedvogels, winter en jaarrond) kost je een jaar lang 1 á 2 uur per week. Verdeel je de tellingen van een atlasblok met een of meer medetellers, dan ben je uiteraard minder tijd kwijt. Leuk feitje: bij vogeltellingen zijn nullen net zo belangrijk als een 1 of een 10. Je registreert namelijk niet alleen wat je wel ziet, maar ook welke soorten je niet hebt waargenomen. Die ‘nullen’ in de database zijn van grote waarde.

Meedoen aan de atlastellingen is niet alleen nuttig, maar vooral leuk en geeft veel voldoening. Je verkent nieuwe gebieden, wordt verrast door bijzondere waarnemingen en bouwt snel een diepgaande kennis op van ‘jouw’ atlasblok. Uit ervaring weten we: je leert razendsnel bij.

Meedoen

De tellingen beginnen op 1 december 2026. Vanaf september is het mogelijk om een atlasblok te reserveren. Via Sovon.nl/vogelatlas en de maandelijkse nieuwsbrief (aanmelden kan via deze link) houden we je als geïnteresseerde graag op de hoogte.

Je kunt ook op andere manieren aan de atlas bijdragen. Tijdens de atlasperiode kun je eenvoudig tellingen in kilometerhokken invoeren via LiveAtlas. Wil je alvast vertrouwd raken met de methodiek en de app? Zet LiveAtlas aan tijdens een wandeling op vakantie, een familiebezoek of een ommetje in eigen omgeving en tel de vogels die je ziet. Daarnaast vormen waarnemingen via Waarneming.nl een waardevolle aanvulling op de atlastellingen. Juist meldingen van schaarsere en zeldzame soorten helpen om de atlaskaarten compleet te maken. Elke waarneming telt mee!

We zijn ook blij met vrijwilligers die zich inzetten als coördinator van de tellingen binnen hun vogelwerkgroep of vogelaarsgroep, of als excursieleider die oefentellingen organiseert. Mocht je vragen of tips hebben, schroom niet om contact op te nemen met het atlasteam.

Meer informatie

• Over het project of over de methode is te vinden op Sovon.nl/vogelatlas. De handleiding en meer instructiematerialen volgen in de loop van het jaar.

Tekst: Sovon Vogelonderzoek Nederland
Beeld: Thijs Glastra; Sovon Vogelonderzoek Nederland; Peter Eekelder