Waar omgevingsdiensten verzaken, zijn burgerinitiatieven cruciaal!

Dat het systeem van vergunningverlening, toezicht en handhaving niet goed functioneert, is algemeen bekend. Zo concludeerde de commissie Van Aartsen in 2021 dat dit systeem niet effectief is, en dat het ongewenst is dat bestuurders kunnen sturen of er wordt gehandhaafd. Het advies was om het systeem te hervormen om de onafhankelijkheid van de omgevingsdiensten te waarborgen, wat leidde tot een wetsvoorstel.

Nieuw wetsvoorstel biedt geen oplossing

Dit wetsvoorstel biedt echter geen oplossing, legt Frans Vollenbroek van Stichting Advocaat van de Aarde uit: "De veranderingen zijn vooral kwaliteitseisen, maar het systeem zelf verandert niet. Handhaving en vergunningverlening blijven afhankelijk van de politieke bereidheid om klimaat, natuur en burger te beschermen. Zolang dit systeem niet drastisch verandert, zal het vaak nodig zijn om handhaving af te dwingen via de juridische weg, zoals met burgerinitiatieven. Onze partner Stichting Mobilisation for the Environment (MOB) heeft al heel wat processen gevoerd. En gewonnen."

Handhaving via juridische weg

Hieronder volgen drie praktijkvoorbeelden van MOB’s succesvolle handhaving via de juridische weg:

1. MOB stelde dat kunstmestfabriek Yara te veel stikstof uitstoot, maar provincie Zeeland vond van niet. De Raad van State wees de provincie terecht en Yara moest alsnog een natuurvergunning aanvragen.
2. FrieslandCampina in Veghel is een forse uitstoter van ammoniak, mét vergunning. MOB startte procedures onder druk waarvan de partijen afspraken dat de uitstoot met minimaal 80 procent omlaag zou gaan. Provincie Noord-Brabant nam de afspraken over in de vergunningen.
3. Na een juridische procedure door MOB besloot cacaofabriek Olam Food Ingrediënt de jaarvracht ammoniak te verlagen van ruim 260 ton in 2020 naar circa 4 ton in 2028.

Onkunde of onwil?

De omgevingsdiensten deden niet wat MOB wel voor elkaar kreeg. Hoe komt dat? Dezelfde vraag rijst bij de wetgeving, die de basis legt voor zulke schadelijke praktijken. Zo was het Programma Aanpak Stikstof (PAS) een wetswijziging om beschermingsverplichtingen te omzeilen. De Raad van State zette daar een streep doorheen, maar deed dit pas na juridische procedures. Helaas zijn er vele misstanden die nog wél doorgang vinden, zoals de vergiftiging van de Waddenzee. Doordat veel lozingsvergunningen van Rijkswaterstaat voor eeuwig zijn, gelden er achterhaalde normen. Het schrijnende gevolg is dat in de kwetsbare Waddenzee schokkende lozingen van afvalwater en gifstoffen plaatsvinden. Het meeste mág gewoon!

Zijn dit gevallen van onkunde of van onwil? Vollenbroek: "Wij zien meestal onwil – systematisch geknoei met milieurecht door overheden en bedrijven. Ze laten economische en private belangen prevaleren boven kwaliteit van de leefomgeving en gezondheid van mensen. Daarom is onze conclusie dat een fundamentele cultuur- en structuurverandering nodig is."

Burgerinitiatieven moeten politiek op juiste pad houden

Advocaat van de Aarde wil dat omgevingsdiensten een duidelijker, zelfstandiger rol krijgen. Dit houdt in dat ze bij vergunningverlening zwaarwegend advies uitbrengen, waarvan het bevoegd gezag alleen kan afwijken met een openbare motivering. Ook moeten omgevingsdiensten zelfstandig kunnen toezien of regels worden nageleefd en los van politiek opportunisme kunnen handhaven.

Vollenbroek: "Het stelsel móet veranderen, want de ecologische grenzen worden allang overschreden. Biodiversiteit, klimaat, problemen door stikstof en chemische stoffen – we kunnen het ons niet permitteren die terzijde te schuiven. De overheid moet onze gezondheid en leefomgeving beschermen. Zolang dat nog niet zover is, zullen vooral burgerinitiatieven de politiek op het juiste juridische pad moeten houden. Daarom zijn burgerinitiatieven cruciaal."

Samen sterker

Om de Basiskwaliteit Natuur in stad en landschap te realiseren, bundelen Advocaat van de Aarde en Groene Bondgenoten hun krachten. Groene Bondgenoten brengt vrijwilligers en lokale initiatieven met elkaar in verbinding en biedt kennis en praktische hulpmiddelen voor een grotere impact. Advocaat van de Aarde versterkt deze gezamenlijke inzet, daar waar nodig, met juridische acties om natuur en leefomgeving beter te beschermen.

Tekst: Sandra Krens, Advocaat van de Aarde
Beeld: Harvey van Diek (leadfoto: grauwe ganzen en bergeenden op een wadplaat)