Natura 2000-gebied Zwanenwater ernstig vervuild met bestrijdingsmiddelen

Het Zwanenwater, eigendom van Natuurmonumenten, ligt in de duinen ten zuiden van Callantsoog in Noord-Holland en bestaat uit twee duinmeren. Het zijn de grootste natuurlijke duinmeren van West-Europa. In het gebied leeft een derde van alle Nederlandse vlindersoorten, een kwart van alle zweefvliegen en meer dan driehonderd soorten paddenstoelen. Het is zowel onder de Vogel- als de Habitatrichtlijn aangewezen als Natura 2000-gebied. Het meer wordt niet gevoed door stromen van landbouwwater of rioolwaterzuiveringen, alleen door regen en kwel. De gemeten pesticiden konden desondanks via de lucht – via drift, verdamping en verwaaiing van bodemdeeltjes vanuit omliggende landbouwpercelen – doordringen tot in het Zwanenwater. Het Zwanenwater grenst aan het grootste bollenareaal van Nederland. Bollenteelt staat bekend om het intensieve gebruik van pesticiden.

Ernstig vervuild

Het onderzoek van MOB, mede mogelijk gemaakt door bijdragen van Stichting Advocaat van de Aarde, baseert zich op metingen van de waterkwaliteit door overheden over de periode 2020 tot en met 2024. Het onderzoek toont aan dat het Zwanenwater ernstig vervuild is met bestrijdingsmiddelen, zoals insecticiden, herbiciden, fungiciden, biociden en PFAS-houdende bestrijdingsmiddelen. Maar ook niet meer toegestane middelen – sommige zijn al verboden sinds de jaren zeventig – en zeer zorgwekkende stoffen (ZZS) die kankerverwekkend zijn of de vruchtbaarheid van diersoorten aantasten, werden aangetroffen. Stoffen die gemeten werden maar onder de ‘veilige’ norm blijven, kunnen in een mengsel met andere stoffen veel giftiger zijn, soms wel duizenden keren giftiger. Daarnaast is in de huidige meting maar een klein deel van de meer dan duizend in Nederland toegelaten bestrijdingsmiddelen meegenomen. De werkelijke schade kan daarom veel ernstiger zijn dan uit deze meting naar voren komt.

Effecten op het ecosysteem

Een duinmeer dat zo afgezonderd ligt, krijgt nauwelijks toevoer van schoon water. De pesticiden die erin terechtkomen, worden bijna niet verdund of door stroming verplaatst. Herstel gaat dan ook extra traag. Bovendien is het voedselweb in het meer een gesloten systeem – als het slecht gaat met de kleinste levende wezens, werkt dat door in het gehele web. Uit berekeningen met de Bestrijdingsmiddelen Atlas en de STOWA Sleutelfactor Toxiciteit blijkt dat naar schatting 12,8 procent van de soorten in het Zwanenwater door de vervuiling langdurige negatieve gevolgen ondervindt, voor overleving, groei en voortplanting. Het KRW-verslechteringsverbod zou ervoor moeten zorgen dat de waterkwaliteit niet nóg verder achteruitgaat, maar dat verbod wordt hier geschonden.

Structureel probleem

Het onderzoek wijst op een structureel probleem. Het Ctgb beoordeelt toelatingen van pesticiden zonder rekening te houden met de verspreiding naar nabijgelegen natuur of de giftigheid van stoffen wanneer zij met elkaar mengen. Waterschappen meten en rapporteren, maar kunnen nauwelijks ingrijpen als zij pesticiden meten die boven de norm uitkomen. Provincies zijn verantwoordelijk voor Natura 2000, maar houden bestrijdingsmiddelen in die gebieden niet in de gaten. Er geldt al een vergunningplicht voor het gebruik van bestrijdingsmiddelen nabij Natura 2000-gebieden, maar de provincie neemt nog geen maatregelen om daarop te handhaven. Dat terwijl ook onderzoek van Meten=Weten en De Vlinderstichting aantoont dat pesticiden zich over tientallen kilometers verspreiden en diep in Natura 2000-gebieden doordringen. MOB benadrukt dat het Zwanenwater geen uitzondering is, maar het topje van de ijsberg.

Aanbevelingen MOB

MOB roept op tot direct handelen en doet daarom de volgende dringende aanbevelingen:

• Monitor bestrijdingsmiddelen met luchtfilters en neerslagmetingen rondom het Zwanenwater.
• Doe gericht ecologisch (effect)onderzoek naar bodemleven, insectenpopulaties en voedselketens.
• Provincies: handhaaf de vergunningplicht voor bestrijdingsmiddelen nabij Natura 2000-gebieden.

Wat kunnen burgerinitiatieven doen?

Het onderzoek naar het voorkomen van pesticiden in het Zwanenwater bevestigt een beeld dat ook al door onderzoek op de Marker Wadden is ontstaan, namelijk dat we onder een deken van pesticiden leven. Dit zet burgerinitiatieven in heel Nederland aan tot actie. Werkgroep Behoud de Peel heeft dit jaar onderzoek uitgevoerd in de Peel met zorgelijke resultaten. Er zijn voor burgerinitiatieven dus twee routes om inzicht te krijgen in lokale aanwezigheid van pesticiden: (1) door diep te duiken in de beschikbare meetgegevens zoals MOB voor het Zwanenwater heeft gedaan, of (2) door zelf metingen te laten uitvoeren. Dat laatste is relatief duur, maar soms zijn hier subsidies voor te vinden. Gifvrij Wageningen heeft bijvoorbeeld geld kunnen vinden voor een lokaal onderzoek en komt in de komende maanden met de meetresultaten.

Samen sterker

Om de Basiskwaliteit Natuur in stad en landschap te realiseren, bundelen Advocaat van de Aarde en Groene Bondgenoten hun krachten. Groene Bondgenoten brengt vrijwilligers en lokale initiatieven met elkaar in verbinding en biedt kennis en praktische hulpmiddelen voor een grotere impact. Advocaat van de Aarde versterkt deze gezamenlijke inzet, daar waar nodig, met juridische acties om natuur en leefomgeving beter te beschermen.

Meer informatie

• Rapport: Bestrijdingsmiddelen in het Natura 2000-gebied Zwanenwater (pdf: 3,6 MB).
• Vragen? Stuur een e-mail aan Advocaat van de Aarde.
• Het onderzoek van MOB werd mede mogelijk gemaakt door bijdragen van Stichting Advocaat van de Aarde.

Tekst: MOB, Stichting Advocaat van de Aarde
Beeld: Natuurmonumenten (leadfoto: Zwanenwater)