Kan de Puntige blaashoren beter tegen de vraatzucht van rivierkreeften?

Waar rivierkreeften massaal voorkomen, kunnen waterplanten en fauna sterk achteruitgaan. Deze alleseters knippen waterplanten af, eten plantenscheuten en verorberen kleine waterdieren. Waterplanten bieden normaal gesproken schuilplaatsen aan jonge vissen, kikkervisjes, waterinsecten en veel andere dieren en vormen het voedsel voor onder meer waterslakken. Niet alleen het opeten door rivierkreeften is een probleem: door het gegraaf in de bodem en de oevers kan veel slib opwervelen, waardoor het water troebel wordt en er minder licht bij de overgebleven planten komt. Zo dreigt een heldere, groene sloot te veranderen in een kale, troebele watergang met alsmaar minder ruimte voor ander leven.

Noodkreten

Er verschijnen steeds meer noodkreten over de oprukkende rivierkreeften. Het Zuid-Hollands Landschap verwoordde het deze zomer aldus: "Het leven in onze sloten verdwijnt in hoog tempo" en vroeg om bijval in een petitie. Daarop werd massaal gereageerd. Ook wie zich speciaal richt op onderzoek naar weekdieren, in dit geval slakken en tweekleppigen, zou graag meer aandacht voor dit probleem en de oplossingen willen. De zwaarste problemen worden gemeld in delen van West- en Midden-Nederland, vooral in veenweidegebieden met veel sloten. De Krimpenerwaard is een bekend voorbeeld: daar is in sommige wateren de waterplant Krabbenscheer verdwenen, met gevolgen voor dieren die van deze plant afhankelijk zijn. Ook in andere veenweidegebieden tasten rivierkreeften de waterplanten, oevers en waterkwaliteit aan.

Teruggang van slakken

Stichting ANEMOON houdt zich onder meer bezig met onderzoek naar de Platte schijfhoren (Anisus vorticulus) een soort die in Europa beschermd wordt en is opgenomen in de Habitatrichtlijn. Ook deze slak zien we in rap tempo verdwijnen uit sloten met een hoge dichtheid rivierkreeften. Dat gebeurt samen met een heel scala aan andere (week-)dieren. Op heel veel plaatsen waar we bij vorige monitoringronden nog volop dieren aantroffen, vonden we de afgelopen jaren bij hoge rivierkreeftdichtheden geen slakken meer terug. De eens zo rijke en heldere sloten waren arm aan planten en dierenleven geworden en nu opeens troebel en vól met – bijna uitsluitend – rivierkreeften.

Direct, maar vooral ook indirect

Slakken zijn belangrijke bewoners van de sloot: ze grazen algen van planten en oppervlakken en vormen zelf voedsel voor vissen en vogels. Als rivierkreeften veel slakken en waterplanten wegnemen, kan dat het hele onderwaterleven beïnvloeden. Overigens gaat het deels om een neveneffect. Rivierkreeften eten inderdaad ook slakken en hun eieren, maar de schade aan waterplanten en de vertroebeling van het water zijn vermoedelijk een grootschaliger en duidelijker gedocumenteerd probleem dan directe vraat. De invloed van de vertroebeling geldt ook voor filterende zoetwatertweekleppigen als de Vijvermossel, Schildersmossel en de kleine Erwtenmosseltjes en andere tweekleppigen. In ieder geval is duidelijk dat we de oproepen voor een landelijke aanpak, zoals die nu overal verschijnen, ook namens de weekdierfauna volledig kunnen onderschrijven.

Puntige blaashoren

Opvallend genoeg is er één slak in onze wateren die waarnemers nog wél vaak naarstig zagen doorploeteren in verder door rivierkreeften leeggevreten slootjes. Dat is de Puntige blaashoren (Physella acuta), een zoetwaterslak uit de familie Physidae. Deze soort heeft een geelbruin, vaak enigszins doorschijnend huisje dat tot ongeveer 12 millimeter hoog kan worden. Een opvallend kenmerk is dat het huisje linksgewonden is, wat betekent dat de schelpopening zich, indien je het topje omhoog houdt, aan de linkerkant bevindt. Dat topje van het huisje is duidelijk toegepitst en de windingen zijn relatief bol met ertussen een vrij duidelijke naad.

Vroege exoot uit Amerika

De Puntige blaashoren is een 'vroege exoot' die in Nederland al erg lang voorkomt. De soort komt oorspronkelijk uit Noord-Amerika, waarschijnlijk uit het oosten van de Verenigde Staten. De dieren kwamen in de achttiende eeuw, vermoedelijk onder andere via de katoenhandel vanuit de Mississippiregio, naar Europa (Frankrijk), waarvandaan ze zich verspreidden en uiteindelijk ons land bereikten. Vroege vondsten uit Frankrijk stammen al uit 1805, mogelijk zelfs 1742. In Nederland is de Puntige blaashoren bekend sinds 1870, waar ze zich, mede bevorderd door menselijke activiteiten, heeft verspreid. Zie voor meer informatie over deze soort de zoekbeeld-special over exotische zoetwaterslakken uit 2022 van Stichting ANEMOON.

Oproep (hamvraag)

Het vaak nog relatief algemeen voorkomen – soms nog als énige – van de Puntige blaashoren in door Amerikaanse rivierkreeften leeggevreten slootjes, doet een vraag rijzen: wat maakt dat deze Amerikaanse slak het beter doet dan onze inheemse fauna-elementen en er, in elk geval schijnbaar, beter tegen bestand is? Heeft het feit dat zowel de rivierkreeften als de slak oorspronkelijk (Noord-)Amerikaanse soorten zijn er iets mee te maken?

Wie het weet mag het zeggen. Of gaan onderzoeken.

Tekst: Rykel de Bruyne en Adriaan Gmelig Meyling, Stichting ANEMOON
Beeld: Marion Haarsma (leadfoto: Rode Amerikaanse rivierkreeft (Procambarus clarkii) uit Vinkeveen); Tello Neckheim; PICTAN

Iets slims gevonden?

Rivierkreeften zijn echt de pest in de sloot
Ze eten van alles en maken veel dood
Alleen een klein slakje
Neemt sloom zijn gemakje
Is ook Amerikaan: wat weet deze exoot?