Vooral betere waterkwaliteit nodig in strijd tegen exotische rivierkreeft

Ze graven holen in oevers, vreten waterplanten weg en maken het water troebel: uitheemse rivierkreeften zijn in de afgelopen jaren uitgegroeid tot een van de grootste kopzorgen van waterbeheerders in het Nederlandse laagveengebied. Zeven soorten hebben zich inmiddels gevestigd, waarvan de rode Amerikaanse rivierkreeft en de geknobbelde Amerikaanse rivierkreeft de meeste schade veroorzaken.

Maar enkel kijken naar rivierkreeften is symptoombestrijding, schrijven onderzoekers van Witteveen+Bos, Stichting Bargerveen en Natuurbalans Limes Divergens in het onderzoeksrapport van OBN Natuurkennis. De meeste onderzochte watersystemen staan namelijk al onder druk van verschillende negatieve invloeden, met een te hoge nutriëntenbelasting (te veel stikstof en fosfor in het water) als voornaamste boosdoener. Die verslechterde omstandigheden maken het systeem kwetsbaar voor invasies door exoten. Het rapport geeft vier handvatten om laagveensystemen weerbaarder te maken, dat zijn maatregelen op vier stuurfactoren:  nutriëntenbeschikbaarheid, predator-prooirelaties, oeverstructuur en weerbare waterplanten. 

Schoner water als eerste stap: pak de nutriëntenbelasting aan

Eén conclusie springt eruit: zonder aanpak van de nutriëntenbelasting is elke andere maatregel zinloos. Is het water te voedselrijk, dan verdwijnen ondergedoken waterplanten sowieso en dan helpt het verwijderen van kreeften niets. Overigens hebben de onderzoekers daarbij een interessante kanttekening: het wegvangen van rivierkreeften kan wel bijdragen aan het oplossen van het eutrofiëringprobleem, rivierkreeften bevatten zelf immers ook nutriënten. Door ze intensief weg te vangen, wordt er fosfor aan het systeem onttrokken. Of dit genoeg is om de waterkwaliteit merkbaar te verbeteren, zou nader onderzocht moeten worden.

Oevers vol riet, minder kreeften

Een van de meest praktisch toepasbare uitkomsten van het onderzoek betreft de oeverinrichting. Veldonderzoek in laagveengebied Terra Nova bij Loenen aan de Vecht toonde aan dat rivierkreeften aanzienlijk minder voorkomen in oevers waar ze niet kunnen graven. Oevers met houten beschoeiing hadden de laagste kreeftendichtheden, steile legakkeroevers de hoogste. De onderzoekers raden natuurlijk niet aan om overal houten beschoeiing aan te brengen, maar oevers met stevige moerasvegetatie, zoals riet en lisdodde, beperken al voldoende de graafmogelijkheden van rivierkreeften. Bovendien verminderen ze oevererosie en creëren ze leefgebied voor vissen en waterinsecten. Hierbij zitten ook soorten die rivierkreeften eten: twee vliegen in een klap.

Baars en waterwants als bondgenoot

Uit DNA-analyse van de maaginhoud van vissen en waterinsecten blijkt dat veel van die diersoorten jonge rivierkreeften eten, ook soorten waarvan dit eerder nog niet bekend was. Baars, snoek, zeelt, blankvoorn, maar ook verschillende soorten waterwantsen en waterkevers blijken kreeftjes te eten. Jonge kreeftjes zijn echter altijd in grote aantallen aanwezig, dus of deze predatiedruk echt de kreeftenpopulatie in toom houdt, is maar de vraag. Toch achten de onderzoekers het herstel van gezonde vis- en macrofaunagemeenschappen een kansrijk onderdeel van de aanpak.

Waterplanten veerkrachtiger dan gedacht

Het onderzoek laat ook het herstelvermogen van door kreeften aangetaste ecosystemen zien. In gecontroleerde experimenten verdwenen planten niet volledig, zelfs niet bij relatief hoge kreeftendichtheden. Sommige planten, zoals kranswieren, trokken hun biomassa ondergronds terug. Andere soorten, zoals aarvederkruid, groeiden snel weer uit vanuit afgebeten fragmenten. Vooral gemengde plantenvegetaties blijken weerbaar.

Aanpak in juiste volgorde

De onderzoekers schetsen een duidelijke volgorde voor succesvol beheer. Eerst moet de nutriëntenbelasting omlaag. Daarna kunnen oevers worden verbeterd en kunnen vis- en insectenpopulaties zich herstellen. Pas als die randvoorwaarden op orde zijn, heeft intensief wegvangen van rivierkreeften ook duurzaam effect. De hoop is dat de kreeftenpopulatie daarna in toom gehouden wordt door voedselgebrek en predatie. Vervolgonderzoek zou moeten uitwijzen of dit echt zo is.

Meer informatie

• Het rapport 'Stuurfactoren voor weerbare laagveensystemen tegen uitheemse rivierkreeft' is te vinden op de website van OBN Natuurkennis.
• OBN Natuurkennis houdt op 19 maart om 16.00 uur een webinar over dit onderwerp. In dit OBN Kennisuur gaat Mariëlle van Riel (Stichting Bargerveen) in op de belangrijkste conclusies en adviezen uit het onderzoek. Yannick Janssen (ATKB Bodemonderzoek) vult deze bevindingen aan vanuit zijn uitgebreide praktijkervaring.

Tekst: OBN Natuurkennis
Beeld: Suzanne Kanters (leadfoto: rivierkreeft doet zich tegoed aan de vegetatie in De Wieden); Mariëlle van Riel; Pim Lemmers