Vernieuwde Varentuin laat grootste varencollectie van Nederland nog beter tot zijn recht komen

Voor veel Hortusbezoekers is de Varentuin een favoriete plek. De paadjes tussen de hoge varens, het kabbelende beekje en de grote verscheidenheid aan bladvormen geven het gevoel dat je je ergens diep in het bos bevindt. Het is een plek waar padden, slakken en allerlei vogels zich op hun gemak voelen, waar paddenstoelen opduiken. Op de varens zelf raak je niet uitgekeken – ontdek de grote variëteit aan bladvormen, groentinten en de patronen van de sporenhoopjes aan de onderzijde van de bladeren. Sommige varens zijn paars met zilveren vlakken, andere kleuren bij het uitlopen naar warm oranje. Veel varens zijn wintergroen, maar in zomer en najaar zijn ze op hun mooist.

Clusius

De waardering voor varens gaat eeuwen terug. In de zestiende eeuw liet de Vlaamse edelman en plantkundige Karel van Sint Omaars (1533-1569) een aantal aquarellen van planten maken, waaronder verschillende varens. De aquarellen, tegenwoordig bekend als de Libri picturati, werden bestudeerd door vooraanstaande botanici, onder wie de eerste Hortusprefect Carolus Clusius (1526-1609). Dit jaar viert de Leidse Hortus het feit dat Clusius 500 jaar geleden geboren werd.

Clusius had al varens in de tuin – onder meer eikvaren, koningsvaren, mannetjesvaren, blaasvaren en niervaren. Sindsdien zijn er altijd varens in de collectie geweest. Naast winterharde soorten beschikte de Hortus later ook over een boomvarenkas. Tegenwoordig is er nog altijd een bijzondere collectie tropische varens te bewonderen in de Tropische Kassen.

Varenvereniging

De huidige uitgebreide collectie winterharde varens kwam zo'n 35 jaar geleden tot stand. Tussen 1992 en 1994 werd in de Leidse Hortus de Varentuin aangelegd. De tuin kreeg een vliegende start: varenspecialist Harry Roskam van de Nederlandse Varenvereniging had de Hortus een groot deel van zijn persoonlijke verzameling varens aangeboden, plus zijn hulp en kennis. Sindsdien werkt een team vrijwilligers van de Nederlandse Varenvereniging wekelijks mee om de Varentuin op een hoog niveau te houden. Inmiddels zijn de Nederlandse winters zo zacht geworden dat soorten die dertig jaar geleden nog bescherming nodig hadden, tegenwoordig probleemloos buiten overwinteren. Denk aan soorten als Tasmaanse boomvaren (Dicksonia antarctica) en Blechnum nudum. Ook Woodwardia unigemmata en Woodwardia radicans houden het prima buiten uit en ontwikkelen nu zelfs sporen.

Doelen renovatie

Kom dus wandelen in de Hortus en geniet van de grootste collectie varens in Nederland. Het beekje ruist weer – dat was een van de doelen van de renovatie. De beekloop lekte en stond regelmatig droog, een risico voor de omringende plantencollectie. Daarom is deze opnieuw aangelegd en is het watersysteem met pomp vernieuwd. De beek is daarnaast zestig centimeter lager uitgegraven.

Dat maakte het tweede doel van de renovatie mogelijk, namelijk de tuin toegankelijker maken. Door het lager uitgraven van de beek kon een rolstoelvriendelijke hellingbaan worden aangelegd vanaf het Tuinhuis naar het pleintje met de monumentale vleugelnoot (Pterocarya fraxinifolia). Hierdoor kunnen bezoekers met een rolstoel, rollator of kinderwagen door de Varentuin wandelen, in plaats van alleen eromheen.

Meer informatie

• Natuurbericht over de ‘Clusius aquarellen’: Tijdreizen met Clusius.
• Bezoek de website van de Nederlandse Varenvereniging.
• Lees meer over de Varentuin.

Tekst: Hanneke Jelles, Hortus botanicus Leiden
Beeld: Hanneke Jelles (leadfoto: bibliotheekbankje in de Varentuin); Emiel van den Berg; Libri picturati; Hortus botanicus Leiden; Botanische Tuin Praag