Hoe oud is jouw stoep? Kijk naar de korstmossen!

Korstmossen zijn een samenlevingsvorm (symbiose) van een schimmel en een alg. Samen hebben ze superkrachten en kunnen ze overleven op extreme plekken, zoals stoeptegels waar het langdurig droog en heet kan zijn en waar overheen gelopen wordt. Hoewel ze deze ongemakken goed kunnen overleven, groeien korstmossen hierdoor ook erg traag.

Van gletsjerdalen…

Lichenometrie is de naam van het vakgebied om de ouderdom van steenoppervlakken te bepalen aan de hand van de afmeting van korstmossen. Traditioneel wordt dit gebruikt op een tijdschaal van honderden jaren, om te bepalen wanneer steenoppervlak bloot kwam te liggen bij het terugtrekken van gletsjers of het instorten van rotswanden. In koude gebieden groeien korstmossen soms maar 0,1 millimeter per jaar en één enkel korstmos kan dan honderden jaren oud worden. Deze methode is nu voor het eerst systematisch in stedelijk gebied toegepast.

...naar de stad

In Nederlandse woonwijken wordt de grijze, betonnen stoeptegel van 30 bij 30 centimeter het meest gebruikt. Hierop komt één soort korstmos verreweg het meest voor: Rond dambordje (Circinaria contorta). Om hiervan de groeisnelheid te kunnen bepalen, hebben studenten van Yuverta en Wageningen Universiteit in totaal negenduizend exemplaren opgemeten. Dat waren steeds de tien grootste korstmossen op negenhonderd stoepen van 1 tot 30 jaar oud. Dankzij open data van de gemeenten Arnhem, Nijmegen en Woerden kon het jaar van aanleg of vervanging van de stoepen vooraf worden bepaald. Na 30 jaar worden stoeptegels vaak vervangen, waardoor de methode niet meer goed werkt.

Uit deze metingen kwam naar voren dat de korstmossen gemiddeld 2,3 millimeter per jaar in diameter groeien, met een piek van 3,3 millimeter. Korstmossen zijn al een jaar na aanleg van de stoep zichtbaar als kleine vlekjes en groeien in 30 jaar uit tot grijze cirkels met zo’n 7 centimeter doorsnede. De groeisnelheid verschilde nauwelijks tussen de drie steden en ook schaduw en onkruid hadden weinig invloed.

Zelf meten: hoe oud is jouw stoep?

Nu we weten hoe snel korstmossen op stoeptegels groeien, kun je ook eenvoudig bepalen hoe oud een stoep is. Pak een meetlat en meet de doorsnede van de tien grootste korstmossen die je ziet. Deel dit door 2,3 millimeter en je weet hoe lang geleden de stoep is aangelegd. Met de blauwe lijn in de grafiek hieronder kun je de leeftijd nog nauwkeuriger bepalen. Korstmossen opmeten kan ook een leuke activiteit zijn als citizen science-project voor biologieonderwijs en natuurgidsen, omdat het bijna overal mogelijk is.

Meer informatie

• Bij de onderzoeksopzet en publicatie volgen de auteurs de richtlijnen voor Open Science, waarbij de publicatie en onderzoeksgegevens vrij beschikbaar zijn:
• Urban lichenometry: growth of Circinaria contorta on city sidewalks.
• Dataset en scripts voor de data-analyse. De metingen van Rond dambordje zijn ook opgenomen in de Nationale Databank Flora en Fauna en GBIF.

Tekst: Laurens Sparrius, BLWG en Gideon Engelberts
Beeld: Fleur Dalhuisen; Laurens Sparrius; Gideon Engelberts