Levende thermometers op stadsbomen: hoe bewoners helpen stedelijke hitte in kaart te brengen

BLWG, Hortus botanicus Leiden
22-NOV-2026 - Wie op een hete zomerdag vanuit het groene buitengebied de stad in fietst, voelt het direct: tussen de stenen blijft de warmte hangen. Dit stedelijk hitte-eilandeffect vormt door klimaatverandering een groeiend risico voor onze gezondheid en de stadsnatuur.

Om steden gerichter te kunnen vergroenen en verkoelen, hebben gemeenten gedetailleerde hittekaarten nodig. Traditionele meetstations zijn echter duur om overal toe te passen. Gelukkig hangen er al duizenden gratis, levende thermometers in onze straten: korstmossen en mossen.

Samen op zoek naar levende thermometers

Gedurende een jaar, in 2024, sloegen we de handen ineen met het brede publiek om te testen of deze onopvallende stadsbewoners de stedelijke hitte kunnen verraden. Omdat het herkennen van tientallen specifieke soorten korstmossen geen makkelijke opgave voor iemand zonder ervaring is, werkten we met een begrijpelijke zoekkaart met vijf gemakkelijk herkenbare groeivormen. Van fijne korsten die houden van koelte tot kleine moskussentjes die juist goed gedijen in warme, droge straten.

Het knikkersterretje (Syntrichia papillosa) is een mos dat goed gedijt in stadscentra

De oproep om mee te speuren werd enthousiast ontvangen. Ruim 130 deelnemers trokken eropuit om in hun eigen omgeving steeds groepjes van vijf bomen langs de weg te onderzoeken, vaak na het volgen van een webinar of excursie. Samen met biologiestudenten werden maar liefst 2.400 metingen uitgevoerd. De betrokkenheid was groot: deelnemers beoordeelden het project erg positief, vonden het leerzaam en keken plots met heel andere ogen naar de bomen in hun eigen straat.

Metingen van hittestress in Leiden. De kleur van de stippen komt overeen met de lokale hittestress op basis van de aanwezige mossen en korstmossen

Wat vertellen mossen en korstmossen over stadshitte?

Uit de metingen blijkt dat de vijf groeivormen uitstekend voorspellen hoe warm een plek in de stad is, tot op 0,2 graden Celsius nauwkeurig. Tegelijkertijd leverde de samenwerking met vrijwilligers een waardevol inzicht op voor de wetenschap. Hoewel de waarnemingen van vrijwilligers soms nog iets te veel ruis bevatten om direct op straatniveau betrouwbare hittekaarten te tekenen, liet de vergelijking met getrainde studenten en experts precies zien waar dat aan lag. Zo werden twee groepen mossen vaak met elkaar verward: slaapmossen (matten) en topkapselmossen (polletjes). Enkel de laatste zijn indicatoren voor hitte. Dankzij praktijkervaring en feedback van de deelnemers hebben we nu de kennis om de zoekkaart gericht te verbeteren en verder te vereenvoudigen.

Samen ontdekken én bijdragen aan wetenschap

Dit onderzoek laat zien hoe krachtig citizen science is. Niet alleen biedt deze methode gemeenten een betaalbare manier om hittestress aan te pakken en steden leefbaar te houden, ook bewijst het project hoe onmisbaar de inzet van vrijwilligers is. Door samen buiten op onderzoek uit te gaan, helpen vrijwilligers de wetenschap vooruit én ontdekken ze de verborgen natuur op hun eigen stoeprand. De resultaten zijn nu gepubliceerd, maar het citizen science-project loopt door. Wie wil kijken hoe warm het is aan de hand van mossen en korstmossen, kan nog steeds meedoen.

Meer informatie

Tekst: Tim Claerhout, Hortus botanicus Leiden & Laurens Sparrius, BLWG
Beeld: Tim Claerhout