Grote ijsvogelvlinder - primair

Verdwenen uit Nederland: grote ijsvogelvlinder

De Vlinderstichting
19-NOV-2026 - Vijftien soorten dagvlinders zijn de afgelopen eeuw verdwenen uit Nederland. We zullen de komende tijd regelmatig een van deze soorten onder de loep nemen. Hoe was het vroeger? Waar kwam de vlinder voor? Hoe verdween deze soort en waarom verdween hij? En zou hij nog kunnen terugkeren? Vandaag in deze serie de grote ijsvogelvlinder.

Grote ijsvogelvlinder zit vrijwel nooit op bloemen, dus foto's zijn vaak van vlinders op de grond.De grote ijsvogelvlinder staat bij veel vlinderliefhebbers hoog op hun wensenlijstje. Het is dan ook een spectaculaire en grote vlinder, die bovendien bijna overal zeldzaam en moeilijk te vinden is. Wie wil deze niet in zijn fotoverzameling hebben? Het is onduidelijk of de grote ijsvogelvlinder in de 19e eeuw in Nederland voorkwam. Zo noemt De Graaf in 1853 de soort, maar geeft geen details en Snellen vermeldt in 1867 alleen dat de soort wellicht in het zuidoosten van Gelderland en in Limburg zou kunnen voorkomen: “Eene overlevering vermeldt ten minste dat zij vroeger in de omstreken van Nijmegen gevangen zou zijn.” Vermoedelijk is die overlevering ook de reden dat de soort lang de Nederlandse naam ‘Nijmeegse kapel’ droeg. Maar een opgeprikt exemplaar uit Nijmegen is nooit opgedoken. Overigens zal er voor 1900 ook weinig habitat in Nederland geweest zijn. Er was nauwelijks hoog opgaand bos met ratelpopulier – de belangrijkste waardplant waar de rupsen op leven. De meeste bossen waren hakhoutbos en werden regelmatig gekapt. Daar werden maar weinig bomen groot.

De bovenkant van de vleugels geeft een mooie glans als het licht er op de juiste manier opvalt.Vanaf 1909 duikt de grote ijsvogelvlinder ineens op allerlei plekken in Zuid-Limburg op en wordt daar bijna ieder jaar een paar keer gevonden (en ook verzameld) tot 1941. Overigens is het aantal waarnemingen laag voor zo’n ongetwijfeld geliefde soort. Dat geeft al aan dat de vlinder ook toen dun gezaaid was. In 1948 doet Andersen een ronduit spectaculaire vondst op Terschelling: “15 Juni 1948 zag ik op de Longway vlak bij het dorp West Terschelling een vlinder, welke als een vleermuis over de weg vloog. Het gelukte mij hem te vangen en het bleek een mannetje van Limenitis populi L. te zijn. “
Daarna zag ik er nog 2 op dezelfde weg, maar buiten mijn bereik, boven de bomen vliegen.” Na 1948 zijn er alleen nog zekere waarnemingen uit 1955 en 1956 bij Gronsveld en in 1967 en 1972 uit Mechelen en Gulpen in Zuid-Limburg. Het is niet duidelijk of daar toen een populatie zat, maar het valt niet uit te sluiten.

Een foto uit Frankrijk: een typische plek waar je grote ijsvogel kunt vinden, vochtig bos met veel ratelpopulierVan na 1980 zijn er in Nederland geen waarnemingen van de grote ijsvogelvlinder door meerdere mensen op een locatie of met een foto als bewijs. Ook de reeks waarnemingen op Terschelling van na 1980 komt van één persoon en nooit meldde iemand anders daar de grote ijsvogelvlinder als vlinder of rups, of maakte een foto, ondanks dat het een populaire bestemming is. De conclusie lijkt dan ook gerechtvaardigd dat de grote ijsvogelvlinder al tientallen jaren uit Nederland is verdwenen, maar wanneer precies de laatste vlinder hier rondvloog is moeilijk zeker te zeggen.

De vlinders vliegen vooral op open, zonnige, maar luw gelegen plaatsen. Er staat een hoge, markante boom waar de mannetjes samenscholen en kleine, jonge populiertjes waarop de eitjes worden afgezet. Naast ratelpopulier is ook de zwarte populier als waardplant bekend. De grote ijsvogelvlinder verscheen in Nederland toen de bossen in Zuid-Limburg hoog genoeg waren geworden. Maar ook daarna was het altijd een zeldzame soort. Het is onduidelijk waarom de vlinder uiteindelijk weer verdween. Wellicht dat de structuur van de bossen ongeschikt was geworden (te dicht, te weinig randen), maar het is ook mogelijk dat er te weinig ratelpopulieren in de bossen aanwezig waren om succesvolle voortplanting mogelijk te maken. Ook in de aangrenzende delen van België en Duitsland is de grote ijsvogelvlinder een zeldzame verschijning die nog maar sporadisch gevonden wordt. Daarnaast lijkt de grote ijsvogelvlinder ook moeite te hebben met het opwarmende klimaat. De nabij gelegen vindplaatsen lijken ook allemaal boven de 300 m te liggen. Het lijkt onwaarschijnlijk dat de grote ijsvogelvlinder op termijn in Nederland terug zal keren.

Dit bericht is een verkorte versie van een artikel in het tijdschrift Vlinders (februari 2026) van De Vlinderstichting.

Tekst: Chris van Swaay en Kars Veling, De Vlinderstichting
Beeld: Chris van Swaay; Jurriën van Deijk; Kars Veling