Beuken dragen dit jaar minder bij aan een kleurig herfstbos.

Veel lege nood-beukennootjes door hittestress

Staatsbosbeheer
18-NOV-2026 - Hoewel het herfstbos nog veelkleurig is, draagt de beuk daar dit najaar minder aan bij. Veel beuken hebben hun bladeren al voortijdig laten vallen en extra veel beukennootjes geproduceerd. Maar deze noodnootjes blijken vaak leeg te zijn. Dat is slecht nieuws, voor de beuk en voor de dieren die beukennootjes nodig hebben om de winter door te komen. Wat is er aan de hand?

Zo’n 4 procent van de bomen in de Nederlandse bossen is beuk. Vooral de beuken op zandgronden, waarop de meeste Nederlandse bossen staan, hebben het moeilijk. Omdat de wortels van de beuk niet zo diep gaan, is hij grotendeels afhankelijk van regenwater. Daar was deze droge zomer een groot gebrek aan.

Zolang bladeren groen zijn, vindt er fotosynthese plaats. De boom zet koolstofdioxide (CO2) om in suikers; voor zichzelf om te groeien en voor daarvan afhankelijke mycorrhizaschimmels in de bodem. Als de temperatuur in het najaar daalt, trekt de boom de bladgroenkorrels uit het blad terug om de daarin opgeslagen voedingsstoffen te gebruiken. Na dat verdwenen groen blijven stoffen als caroteen en xantofyl in het blad over, wat voor de rode en gele kleuren zorgt.

Minder reserves

Bij veel beuken liep dit proces dit jaar anders. Staatsbosbeheer-bosadviseur Martijn Boosten: “Als een boom hittestress heeft, sluit hij eerst de huidmondjes in de bladeren. Hierdoor verdampt hij minder water en houdt dus meer vocht vast. Tegelijkertijd treedt dan ook al minder fotosynthese op en heeft hij dus minder suikers tot zijn beschikking. Maar als de droogte te lang duurt, laat hij zijn blad vallen. Dat was dit jaar bij veel beuken het geval. Tijd om de bladgroenkorrels terug te trekken is er dan niet. Het blad wordt direct bruin en dor. Dit zorgt ervoor dat deze bomen met minder reserves de winter in gaan. Tijdens de winter is dat niet zo erg, want dan zijn ze in winterrust. Maar volgend groeiseizoen in de lente, beginnen ze wel met een flinke achterstand.”

Noodbloei

Het snelle bladverlies van veel beuken is niet het enige teken dat het niet goed met ze gaat. Ook de grote hoeveelheid beukennootjes kan daarop wijzen. Martijn: “De hoeveelheid vrucht is van meerdere factoren afhankelijk. Meestal wisselen jaren met veel en jaren met weinig beukennootjes elkaar af, omdat het een boom veel energie kost om nootjes te produceren. Ook de temperatuur in het jaar ervoor bepaalt de productie van vruchten. Maar een boom in moeilijkheden kan óók voor meer vrucht zorgen. Met deze noodbloei probeert hij nog voor zoveel mogelijk nakomelingen te zorgen. Het was dit jaar een gek gezicht: beuken die al hun blad hadden verloren, maar nog vol hingen met beukennootjes. Het kost veel energie om nootjes goed te ontwikkelen. Door het ontbreken van die energie zijn veel beukennootjes van beuken die last hadden van hittestress leeg gebleven.”

En dat heeft gevolgen in de rest van de voedselketen. Goed gevulde beukennootjes zijn een energierijke voedselbron voor bijvoorbeeld eekhoorns, bosmuizen, boomklevers en vinken. Ook voor wilde zwijnen zijn ze, naast eikels, cruciaal voor de winterse vetlaag. Een daling in het aantal muizen en kleine bosvogels heeft weer direct effect op roofdieren als uilen, vossen en marters.

Beukennootjes zijn een energierijke voedselbron voor bijvoorbeeld bosmuizen en eekhoorns

Gevarieerd bos

“Als Staatsbosbeheer hebben we natuurlijk geen directe invloed op de productie van beukennootjes", zegt Martijn. "Afwisselende jaren met veel en weinig beukennootjes zijn natuurlijk. Klimaatverandering komt daar nu als extra invloedfactor bij. Wat we wel kunnen doen, en dat doen we ook, is zorgen voor gevarieerd bos. Daarmee spreiden we de risico’s. We planten ook meer bomen die beter tegen droogte kunnen, zoals de tamme kastanje en de ratelpopulier. Tegelijk helpt een gevarieerder bos bij het verbreden van het voedselaanbod voor dieren. Denk daarbij niet alleen aan dieren die vruchten eten, maar ook insecten die afhankelijk zijn van blad of stuifmeel als voedselbron. Hoe meer boomsoorten, hoe meer verschillende dieren, aangezien boomsoorten verschillen in blad, vruchten en bloei.”

Het is de vraag in hoeverre de verzwakte beuken volgend voorjaar uitlopen

Grote zorgen

Martijn is heel benieuwd in hoeverre de beuken volgend voorjaar uitlopen. Hij maakt zich grote zorgen. “Als er hier en daar een beuk doodgaat, geeft dat juist licht en ruimte aan andere bomen of struiken. Dat hoort erbij. Maar als beuken grootschalig afsterven, tast dat het bosklimaat aan. Het bosklimaat beschermt het bos juist tegen weersextremen. Bovendien verdwijnen dan ondergronds de schimmels die van bomen afhankelijk zijn. Omdat bomen op hun beurt deze schimmels ook nodig hebben, is dat een ramp voor het bos.”

Tekst: Staatsbosbeheer
Beeld: Robert van 't Zelfde; Jos Swijghuizen; Janneke de Groot