Basenrijke trilvenen onder druk – waarom slim waterbeheer het verschil maakt
OBN NatuurkennisVoor een groot deel van de habitattypen H7140A (trilvenen), H7140B (veenmosrietlanden) en dotterbloemhooilanden (LG07) in laag-Nederland staan de kwaliteit en omvang onder druk door verzuring, verdroging of eutrofiëring, zowel binnen de Natura 2000-gebieden als daarbuiten. Deze processen leiden tot een versnelde successie en verruiging, waardoor de soortenrijke, basenrijke vegetaties worden weggeconcurreerd. Naar verwachting zullen deze processen in de nabije toekomst doorgaan onder een aanhoudend hoge stikstofdepositie. Daarnaast zullen periodes met lage waterstanden en droogte vaker en langduriger gaan optreden als gevolg van klimaatverandering. Tegelijkertijd treedt nieuwe verlanding vanuit open water naar basenrijk trilveen – een proces dat enkele decennia duurt – in de meeste Nederlandse laagveengebieden momenteel nog nauwelijks op. Dit alles leidt tot een hoge urgentie om de huidige goed ontwikkelde basenrijke vegetaties in laag-Nederland in de komende decennia in stand te houden, omdat deze typen en hieraan gebonden soorten anders verdwijnen.
Herstelmaatregel voor basenrijke trilvenen
Voor het behoud en herstel van de basenrijke habitat- en vegetatietypen in Nederlandse laagveengebieden zijn strategieën nodig voor de korte (tot 10 jaar) en middellange termijn (10 tot 30 jaar). Bij de korte termijn moet gedacht worden aan hydrologische maatregelen als actief bevloeien, bekalken of plaggen, terwijl het bij strategieën op de langere termijn gaat om systeemherstel. Het doel van dit onderzoek was dan ook om te bepalen wanneer en hoe de inbreng van bufferende stoffen het best kan worden toegepast als herstelmaatregel voor basenrijke trilvenen, veenmosrietlanden en dotterbloemhooilanden.

Invloedrijke processen
De waterhuishouding in basenrijke en verzurende verlandingsvegetaties is complex en wordt beïnvloed door een groot aantal factoren, zoals peilbeheer, aan- en afvoer van water, neerslag, verdamping, kwel en wegzijging. De doorlatendheid van de kragge, de connectiviteit met het omliggende water, de dikte van de kragge en de mate waarin de kragge kan meebewegen zijn eveneens belangrijke factoren die de grondwaterstand en de ontwikkeling van de vegetatie beïnvloeden. Inzicht in de waterhuishouding van een gebied is dan ook van groot belang om de effectiviteit van maatregelen die deze beïnvloeden te kunnen inschatten.
Naast de waterhuishouding spelen bodemprocessen een belangrijke rol bij de successie van trilvenen naar veenmosrietlanden. De basenrijkdom, de mate waarin de bodem gebufferd is, en de nutriëntenrijkdom zijn hier de belangrijkste factoren. Deze factoren worden beïnvloed door zowel maatregelen die ingrijpen op de waterhuishouding door aanvoer van basen of nutriënten, als door maatregelen die ingrijpen op de bodem en hieraan gekoppelde redoxprocessen.
Maatregelen die ingrijpen op de waterhuishouding
Zowel bevloeiing als inundatie kunnen succesvolle maatregelen zijn voor het behoud en herstel van trilvenen bij toepassing van basenrijk en nutriëntenarm oppervlaktewater. Indien het oppervlaktewater te voedselrijk of te basenarm is, neemt de effectiviteit van de maatregel af of heeft deze zelfs een negatief effect. Beide maatregelen kunnen de basenrijkdom in de bodem verhogen en na enkele weken inundatie van de moslaag – langer dan 2 weken en korter dan 12 weken – ook de dominantie van veenmossen doorbreken en de kans bieden voor herstel van een door slaapmossen gedomineerde vegetatie.
Voor duurzaam herstel en behoud van trilvenen zal zowel bevloeiing als inundatie periodiek – jaarlijks of om de paar jaar – toegepast kunnen worden. Bij eenmalige toepassing kunnen de effecten van de maatregel snel teniet worden gedaan door de gecombineerde invloed van verzuring, verdroging en vermesting. Actieve bevloeiing is makkelijk toe te passen op kleine schaal, maar hierbij bestaat het risico van een te hoog debiet en daardoor een hoge toevoer van ongewenste stoffen, zoals nutriënten en sulfaat, met name in gebieden met veel lekkages (wegzijging, lokaal of regionaal). Bij inundatie is dit risico kleiner, omdat het vaak om grotere oppervlakten gaat, het debiet relatief gezien laag is en de toevoer van ongewenste stoffen hierdoor ook lager is. Tevens is gebleken dat langdurige toepassing van bevloeiing en inundatie – meer dan 10 tot 12 weken – ook negatieve effecten kan hebben op de karakteristieke trilveenvegetaties en het risico op eutrofiëring vanuit de bodem kan verhogen.
Maatregelen die ingrijpen op de bodem
In een situatie met aanwezigheid van basenrijk, nutriëntenarm oppervlaktewater lijkt periodieke inundatie of bevloeiing een succesvollere maatregel voor behoud van basenrijke vegetatietypes en herstel van verzuurde trilvenen dan bekalking zonder hydrologisch herstel. Plaggen kan een succesvolle aanvullende maatregel zijn indien er sprake is van een dikke, vermeste en verzuurde toplaag die ook gecombineerd kan worden met bevloeiing of inundatie.
Handreiking voor beheer
Op basis van een synthese van eerdere onderzoeken naar behoud en herstel van basenrijke en verzurende verlandingsvegetaties in het laagveengebied, is een handreiking opgesteld voor de toepassing van inundatie en bevloeiing in de praktijk, waarmee water- en natuurbeheerders keuzes kunnen maken of de toepassing van inundatie of bevloeiing verstandig is.
De handreiking bestaat uit een drietal stappen met elk een beslisschema:
- Stap 1. Hydrologische eigenschappen.
- Stap 2. Samenstelling van het oppervlaktewater.
- Stap 3. Vegetatiesamenstelling.
Indien uit deze drie stappen blijkt dat bevloeiing of inundatie gewenst is, worden adviezen gegeven over de bevloeiingsduur en wordt een aantal aandachtspunten benoemd.

Meer informatie
- Volledige rapport: Herstellen van basenrijke venen door het inbrengen van basen: synthese van uitgevoerde onderzoeken.
- Artikel: Bevloeiing en inundatie voor behoud en herstel van trilveen.
Tekst: Gijs van Dijk
Beeld: Gijs van Dijk; Martijn van Schie
