De dood essentieel voor nieuw natuurbeleid
ARK Rewilding NederlandOverstromingen, veenvorming, eten en gegeten worden, dode dieren, planten en bomen die vergaan: het zijn natuurlijke processen die al miljarden jaren de ontwikkeling van het leven op deze planeet vormgeven. De dood is een essentieel, natuurlijk proces, maar helaas is de dood als proces op heel veel plekken uit de natuur gehaald. Ongeveer de helft van alle levende soorten is op een of andere manier afhankelijk van kadavers, dood hout of afgestorven plantenresten. Van dood hout is dat inmiddels breed bekend, van kadavers minder. Ook zijn veel plantensoorten – en daardoor ook dieren – afhankelijk van de vrijkomende voedingsstoffen die terug in het ecosysteem beschikbaar komen.
Zonder dood geen nutriënten- en mineralenkringloop en kadaverfauna
Wilde en semi-wilde dieren, zoals grote grazers, halen door te foerageren nutriënten en mineralen uit een gebied en geven deze na de dood weer terug aan de bodem, en daardoor ook aan nieuw leven. Hoewel diverse (natuur)organisaties al jaren samenwerken om dode dieren, klein én groot, weer een plek te geven in onze natuur en een einde te maken aan het magere bestaan dat de kadaverfauna leidt, is het nog steeds niet vanzelfsprekend dat grote dode dieren in de natuur mogen blijven liggen. Net zoals levende dieren in ecosystemen horen, zou de natuur het recht op grote dode dieren moeten hebben.
Ruimte maken voor dode dieren
ARK Rewilding Nederland werkt sinds 2005 met vele partners aan het ruimte maken voor een doodnormaal natuurlijk proces: het opnemen van dode dieren door de natuur. Het laten liggen van grote wilde dieren op de plek waar ze hebben geleefd en zijn doodgegaan is geen vanzelfsprekendheid meer. ARK zet zich in om dit cruciale onderdeel van de miljoenen jaren oude werking van ecosystemen te herstellen.
Wat begon met een klein voorbeeldgebied waar aangereden wilde dieren een laatste rustplaats kregen, is uitgegroeid tot een beweging van medewerkers bij terreinbeherende organisaties die aangereden wilde dieren terugleggen in de natuur. Dat gebeurt inmiddels in veel provincies in Nederland. Ook op het gebied van het laten liggen van door jagers geschoten hoefdieren om een bepaalde wildstand te hebben, is flink toegenomen: op de Veluwe laten terreinbeheerders nu ongeveer 30 procent van de geschoten en aangereden dieren liggen.
Er zijn rond de 18.000 wildlevende paarden en runderen in Nederland. Runderen en paarden worden – of ze in het wild in natuurgebieden leven of niet – bijna automatisch onder landbouwdieren geschaard en vallen daarmee onder de landbouwregels in plaats van onder de natuurherstelregels. De afgelopen vier decennia zijn er in natuurgebieden steeds meer in sociale kuddes levende grote grazers bijgekomen, maar de regelgeving is niet met dezelfde snelheid meegegroeid. Met het project 'framing untaming' zet ARK zich in voor de aanpassing van regelgeving aan de belangen van natuurherstel zodat deze beter aansluit bij de rewildingpraktijk.
Systeemherstel urgent en van levensbelang voor aaseters
De kringloop van het leven houdt zich niet aan landsgrenzen. Aaseters vragen ons uit te zoomen over grenzen heen. Vale gieren en andere gieren bezoeken incidenteel ons land, op zoek naar leefgebied en voedsel. Onze ecosystemen zijn verre van compleet: er ontbreken grote kadavers en daardoor dreigt voor gieren die richting het noorden vliegen de hongerdood. Gieren kunnen behoorlijk lang zonder eten, wel twee weken, maar daarna is het van levensbelang dat ze een kadaver vinden.
Internationale samenwerking
In 2021 kwamen ecologen voor het eerst bij elkaar om te kijken of en hoe ze samen konden werken aan het terugbrengen van grote kadavers. Experts uit Denemarken, Groot-Brittannië, België en Nederland kwamen samen. Inmiddels is deze Circle of Life-coalitie uitgegroeid naar acht deelnemende landen. Het brengt veel in beweging: de leden delen kennis over projecten en resultaten van nutriëntenonderzoek, verdiepen hun kennis over de kringloop en hoe ingenieus de natuur in elkaar zit en hoe kwetsbaar we haar hebben gemaakt.
Dit jaar organiseerde ARK samen met Forêt & Naturalité, Nationaal Park Entre-Sambre-et-Meuse en WWF-België het derde Circle of Life-symposium. Maar liefst 55 experts bundelden afgelopen januari hun denk- en doekracht tijdens het symposium in het Nationaal Park Entre-Sambre-et-Meuse. Er sluiten zich steeds meer organisaties aan. Rewilding Europe ijvert voor de opname van Circle of Life in internationaal natuurbeleid, helemaal nu de populatie gieren in Zuid-Europa groeit.
Eén van de experts is Sönke Twietmeyer, die in de Eiffel werkt aan een pilot met het laten liggen van dode dieren. Twietmeyer laat met zijn studies zien welk ongelooflijk biodiversiteitsherstel mogelijk is. Duitsland staat aan de vooravond van een grote verandering: alle 15 nationale parken gaan meedoen aan de Circle of Life-aanpak. Er zijn laatst 21 gieren op een kadaver geteld, er is een lynx die aas eet, in de Oostzee zijn er dode walvissen met aaseters gezien. De bevindingen van het onderzoek zijn van groot belang voor iedereen die aan ecosysteemherstel werkt.
Ook juridisch wordt er voortgang geboekt. Twee juristen die binnen het Lifescape-project werken aan het wegnemen van juridische belemmeringen die rewilding in de weg staan, Catharina Prata en Stephanie Smith, zetten zich in voor het mogen vergaan van wilde dieren in de natuur. Zij zien dat nationale veterinaire ambten strenger willen zijn dan de EU nastreeft – zoals bijvoorbeeld geschoten wilde dieren ter destructie aanbieden. Het is van groot belang om deze belemmeringen voor ecosysteemherstel inzichtelijk te maken. De rewildingjuristen Prata en Smith deden een belangrijke oproep: er ligt nu een Europese verordening waar overheden gebruik van kunnen maken, door bestaande wet- en regelgeving in te zetten. Een buitenkans!
Geen engelengeduld meer voor de dood
Het heeft 30 jaar geduurd voordat de cruciale rol van dood hout in natuurbeleid verankerd werd. We zijn ondertussen ook al 20 jaar bezig met het belang van grote kadavers onder de aandacht te brengen van beleidsmakers. In de Natuurherstelverordening (NHV) is het helder: centraal staat het herstellen van de veerkracht van de natuur, ecosysteemherstel en het goed functioneren van de natuur. Dat biedt kansen. Voor dood hout hebben we nu een inspanningsverplichting, voor dode dieren nog niet. Het is de hoogste tijd dat deze verplichting er ook voor het laten liggen van grote kadavers komt.
Aanbevelingen
Het Circle of Life-netwerk en de juridische rewilding-experts Prata en Smith van het Lifescape-project roepen de 27 lidstaten van Europa op om samen te werken aan het huidige hiaat in de Natuurherstelverordening. Zij stellen:
Ga van bescherming naar het herstel van ecologische processen
- Ga van statische habitats naar het functioneren van ecosystemen en processen.
- 'Een goede conditie van het ecosysteem' gaat om functionaliteit en veerkracht en niet alleen om oppervlakte.
Waarom kadavers belangrijk zijn
- Herstel omvat trofische interacties, nutriëntenkringlopen en zelfvoorzienende systemen.
- Voor bos en terrestrische ecosystemen zijn indicatoren voor een goede toestand onder meer dood organisch materiaal, zoals dood hout, en structurele en biologische diversiteit.
Kadavers vervullen een ecologische rol die vergelijkbaar is met die van dood hout
- Hergebruik van nutriënten.
- Ondersteuning van aaseters en afbrekers.
- Behoud van de trofische continuïteit.
Juridische implicaties
- De beschikbaarheid van voedsel is een integraal onderdeel van de kwaliteit van de leefomgeving voor aasetende soorten.
- Het beschikbaar stellen van kadavers kan worden gezien als een herstelmaatregel, en niet louter als een uitzondering op de hygiënevoorschriften.
Beleidsdoelstellingen
- Het herstellen van de levenscyclus, met inbegrip van biomassa- en nutriëntenstromen, wordt onderdeel van de bindende herstelverplichtingen van alle 27 EU-lidstaten.
- Het gebruik van kadavers moet opnieuw worden gedefinieerd: van een uitzondering op de hygiënewetgeving naar een instrument om aan de herstelverplichtingen te voldoen.
Deze aanbevelingen zijn essentieel voor biodiversiteitsherstel en afbraakmechanismen. De 27 lidstaten staren zich dood op de Vogel- en Habitatrichtlijnen, maar het is aan de lidstaten om het belang van de dood als onderdeel van een cruciaal, natuurlijk proces in de natuur zelf aan te dragen, om kringloopherstel te verbreden in de Natuurherstelverordening.
Dode dieren worden nu tot dingen gereduceerd. Tot dierlijk bijproduct. Hier moet in heel Europa voor wildlevende dieren een uitzondering worden gemaakt. Het accepteren van grote, dode dieren in de natuur is essentieel. Als dat lukt, zetten we echt een hele grote stap voor veerkrachtige ecosystemen.
Gallowayrunderen met overleden kuddegenoot in de Gelderse Poort (Bron: ARK Rewilding Nederland)
Tekst: ARK Rewilding Nederland
Beeld: ARK Rewilding Nederland; Jeroen Helmer, ARK Rewilding Nederland