Grote Pieper neemt andere afslag

Wie in het najaar langs de kust naar overvliegende vogels kijkt, kan zomaar worden verrast door een forse bruine pieper met een opvallend rauwe, musachtige roep. De Grote Pieper is in Nederland een jaarlijkse maar schaarse doortrekker. We zien ieder jaar tot zo’n honderd vogels, al schommelt dat aantal sterk. Vogelaars zien de meeste hier tijdens de najaarstrek – tussen eind september en begin november. Achter die trek speelt zich een opmerkelijke ontwikkeling af.

Vanuit hun broedgebieden in de graslanden van Siberië en Midden-Azië trekken Grote Piepers na de zomer naar Oost-India en het zuiden van Azië om te overwinteren. Een deel van de populatie trekt echter duizenden kilometers naar het westen in plaats van naar het zuiden. Frans onderzoek laat zien dat deze westelijke trek geen toevallige afwijking is, maar een vaste trekroute lijkt te zijn. Waarom merken we daar in Nederland dan zo weinig van?

Meer dan toeval

West-Europa ligt niet bepaald voor de hand als bestemming. Toch steeg in Frankrijk het aantal waarnemingen sterk: van drie tot zes vogels per jaar begin jaren tachtig tot een piek van 144 in 2018. Bij andere Siberische dwaalgasten was die toename in dezelfde periode veel kleiner, dus betere soortherkenning of meer waarnemers lijkt geen rol te spelen. Gaat het om meer dan een verzameling toevallig afgedwaalde exemplaren? Franse onderzoekers zochten het uit.

Gedurende drie winters vingen zij Grote Piepers langs de Middellandse Zeekust van Frankrijk en Spanje en voorzagen ze van kleurringen. Van alle gevangen vogels bleek 35 procent volwassen, terwijl dwaalgasten meestal jong zijn. Bovendien is 16 procent van de geringde vogels in latere winters op dezelfde overwinteringsplek teruggezien. Dat is typisch gedrag voor trekvogels, niet voor dwaalgasten.

Foto’s van honderden Grote Piepers uit heel Europa en Noord-Afrika bevestigen dat beeld. In Zuidwest-Europa, waaronder het Iberisch Schiereiland, West-Frankrijk en Italië, zijn veel meer volwassen vogels aangetroffen dan je zou verwachten als het alleen om verdwaalde jonge vogels ging. In Noord-Europa kwam het patroon juist wél overeen met dat van toevallige dwaalgasten.

Oost-west in plaats van noord-zuid

Het sterkste bewijs leverden de geolocators. Zeven vogels kregen zo’n klein apparaatje, dat dagelijks meet wanneer de zon opkomt en ondergaat. Daaruit is achteraf hun afgelegde route te berekenen. Drie van de zeven vogels zijn het jaar erop opnieuw gevangen. Wat bleek? Ze hadden de zomer doorgebracht aan de westelijke rand van het bekende broedgebied in Siberië, in de regio Novosibirsk. Tijdens hun voorjaarstrek legden ze tussen de 5750 en 7320 kilometer af, vergelijkbaar met een reis van Nederland naar Canada. Opmerkelijk genoeg verplaatsten ze zich daarbij grotendeels van west naar oost. Zo’n uitgesproken oost-westroute is bij langeafstandstrekkers maar zelden vastgesteld.

Van dwaalgast naar wintergast

Hoe is die westelijke route ontstaan? Volgens de onderzoekers speelde dwaalgedrag waarschijnlijk een belangrijke rol. Vogels die toevallig in West-Europa terechtkwamen, vonden daar genoeg voedsel om te overwinteren. Keerden ze terug naar hun broedgebied en plantten ze zich voort, dan kon de nieuwe route zich over generaties ontwikkelen.

Dat dit lukte, komt volgens de onderzoekers mede doordat Zuidwest-Europa een aantrekkelijker overwinteringsgebied is geworden. Door de stijgende temperaturen zijn de winters milder dan vroeger, waardoor vogels beter overleven. Vooral in Noord-Spanje en in Zuid- en West-Frankrijk nam de geschiktheid van het leefgebied sterk toe.

Toch plaatsen de auteurs een kanttekening. Volgens oudere bronnen is de Grote Pieper mogelijk al in de negentiende eeuw af en toe in Europa gezien. De westelijke route bestaat dus misschien al veel langer maar wordt nu simpelweg vaker gebruikt. Ook is het onderzoek beperkt van omvang: van de zeven vogels met een geolocator zijn er maar drie opnieuw gevangen. Of er werkelijk een aparte, westelijk trekkende populatie bestaat, moet daarom nog beter worden onderzocht.

En Nederland?

Nederland ligt precies in de zone waar deze verschuiving naar het westen zichtbaar zou moeten zijn. Toch worden op de trektelposten, waar vrijwilligers structureel trekvogels tellen, de laatste jaren minder Grote Piepers waargenomen dan voorheen. Volgens de gegevens van Trektellen.nl neemt het gemiddelde aantal Grote Piepers per teluur langzaam maar gestaag af, zoals in onderstaande figuur te zien is.

Op Waarneming.nl worden daarentegen steeds vaker Grote Piepers gemeld. Die toename is waarschijnlijk een waarnemerseffect: er zijn meer vogelaars, er is meer aandacht voor de soort en hij wordt beter herkend. Dat maakt de daling op de telposten des te opvallender: ondanks meer kennis en betere apparatuur zien we hem daar minder. Een mogelijke verklaring ligt in veranderingen in het weer. Volgens het KNMI waait de wind in de herfst steeds vaker uit zuidwestelijke richting. Daardoor kunnen trekkende Grote Piepers een meer oostelijke, landinwaartse route door Europa volgen, waardoor minder vogels via Nederland trekken.

Dat er in Nederland geen toename te zien is, past bovendien bij de Franse studie. Vooral Zuidwest-Europa en Noordwest-Afrika hebben sinds de jaren negentig een voor de Grote Pieper geschikter winterklimaat gekregen, maar Noord-Europa heeft die ontwikkeling niet doorgemaakt. De vogels die hier opduiken, zijn daarom waarschijnlijk vooral jonge, eenmalige dwaalgasten op weg naar een bestemming ver ten zuiden van ons land. Voor vogelaars is er voorlopig maar één manier om erachter te komen wat er gebeurt: blijven kijken. Alleen met jarenlange tellingen wordt duidelijk of de nieuwe koers van de Grote Pieper ooit ook langs onze kust loopt.

Tekst en beeld: Hugo Wieleman, Sovon Vogelonderzoek Nederland