De gestreepte waterroofkever is een zeldzame waterkever die symbool staat voor de kwaliteit van Nederlandse zoetwaterhabitats én voor de bescherming van bijzondere waternatuur. Tijdens een inwerkdag voor verspreidingsonderzoek naar grote modderkruiper en gestreepte waterroofkever, in opdracht van de provincie Groningen, is deze soort aangetroffen. Joost van der Laan van Bureau Biota en Rick Middelbos van EIS Kenniscentrum Insecten vingen de eerste twee exemplaren. Dit zijn de eerste twee waarnemingen sinds 1967, maar hier bleef het niet bij. Bureau Biota heeft de soort in de weken erna ook op andere plekken aangetroffen, waardoor er nu vier vindplaatsen bekend zijn. In totaal zijn er zes exemplaren aangetroffen, zowel mannetjes als vrouwtjes.
Bij een eerder onderzoek naar de verspreiding van diverse laagveensoorten werden door Bureau Biota, in samenwerking met RAVON, in totaal tachtig locaties gericht op deze soort onderzocht, verspreid over de provincie. De gestreepte waterroofkever werd echter niet gevonden.
De gestreepte waterroofkever herkennen
De gestreepte waterroofkever (Graphoderus bilineatus) is een van de ruim honderd soorten waterroofkevers in Nederland. Onder het grote publiek is daarvan de geelgerande waterroofkever (Dytiscus sp.) het meest bekend. De gestreepte waterroofkever is, vergeleken met een geelgerande waterroofkever, ongeveer half zo groot, circa 1,5 centimeter, maar niet minder fraai. Opvallend is de brede, gele dwarsband op het halsschild, waar de soort de Nederlandse naam aan te danken heeft. Het is echter niet de enige soort met een gele dwarsband, waardoor de kever verward kan worden met andere, meer algemene soorten.
Iconische graadmeter
De gestreepte waterroofkever is een iconische soort vanwege haar zeldzaamheid, sterke historische achteruitgang en internationale beschermingsstatus. Als karakteristieke soort van Nederlandse laagveengebieden vertegenwoordigt zij de natuurwaarde van goed functionerende aquatische ecosystemen. Zij is verbonden aan specifieke omstandigheden in stilstaande of langzaam stromende wateren. Het behoud van de soort vraagt om bescherming en herstel van geschikte waterhabitats, met bijzondere aandacht voor waterkwaliteit, waterpeilbeheer en de invloed van invasieve exoten. De soort heeft daarmee zowel ecologische als beleidsmatige betekenis voor het behoud van de Nederlandse biodiversiteit.
Tot in de eerste helft van de 20e eeuw kwam de gestreepte waterroofkever verspreid over Nederland voor, maar ze verdween gaandeweg vrijwel overal van de zandgronden, het rivierengebied en het veenweidegebied. Tegenwoordig vormen randveengebieden, zoals het Vechtplassengebied, de Weerribben en Zuidoost-Friesland, het zwaartepunt van de verspreiding in Nederland – en daarmee van geheel West-Europa. Onder andere in Groot-Brittannië en België wordt de soort als uitgestorven beschouwd. Vanwege de sterke achteruitgang in heel Europa is de soort in 1992 opgenomen in de zwaarste beschermingscategorieën van de Europese Habitatrichtlijn. Daarmee is zowel bescherming van leefgebieden als strikte soortbescherming van belang.
Waarnemingen door de jaren heen
De gestreepte waterroofkever werd voor het laatst in de provincie Groningen waargenomen in 1976, door Meindert Hielkema, ook in het Zuidlaardermeergebied. Sindsdien is er dus nog wel gezocht naar de soort, maar de kever werd niet teruggevonden.
In 2020 werd aan de andere kant van de Hondsrug in de Onlanden een populatie ontdekt. Daarmee was de gestreepte waterroofkever voor het eerst sinds 1950 terug in Drenthe. De nieuwe populatie is niet direct verbonden met deze Drentsche populatie van de Onlanden, want deze gebieden worden gescheiden door de Hondsrug. Waterkevers kunnen zich echter vliegend verspreiden. Het is dus mogelijk dat de gestreepte waterroofkevers uit de Onlanden de bronpopulatie zijn van de populatie in de Onnerpolder. Het valt echter niet uit te sluiten dat de soort nooit helemaal verdwenen is uit deze gebieden, maar nog in kleine aantallen, onopgemerkt, aanwezig was.
De afgelopen decennia is hard gewerkt aan natuurherstel in gebieden waarin de gestreepte waterroofkever voorheen is gezien. De polders bij het Zuidlaardermeer zijn in beheer bij het Groninger Landschap. Mogelijk heeft verbetering van de waterkwaliteit en realisatie van natuurlijke oevers gezorgd voor de nieuwe vestiging of uitbreiding van de populatie, zelfs tot buiten gebieden in beheer bij het Groninger Landschap.
De vondst van de kevers dit jaar werd dus gedaan bij aanvang van een breder verspreidingsonderzoek naar grote modderkruiper en de gestreepte waterroofkever rondom het Zuidlaardermeer. Bureau Biota ontving de opdracht van de Provincie Groningen via Programma Natuur. Het onderzoek is in samenwerking met EIS Kenniscentrum Insecten gestart. Het nog lopende onderzoek zal meer duidelijkheid gaan geven over de omvang van de hervestiging van de gestreepte waterroofkever in Groningen.
De herontdekking van deze gevoelige Habitatrichtlijnsoort is geweldig nieuws. Buiten Natura 2000-gebieden nemen de aantallen gestreepte waterroofkevers nog steeds af, maar het is hoopvol te zien dat de kever zich lijkt te kunnen herstellen als de leefomstandigheden verbeteren. De herontdekking van de kever staat symbool voor het ecosysteemherstel wat hier gaande is. Het moedigt zowel de provincie als de beheerder aan om te blijven investeren in maatregelen ter verbetering van water- en natuurkwaliteit.
Meer informatie
- Een samenvatting van het onderzoek Moerasnatuur in Groningen – Grote modderkruiper, platte schijfhoren en gestreepte waterroofkever is te lezen op de website van Bureau Biota. Het onderzoek is uitgevoerd met subsidieverlening van provincie Groningen.
Tekst: Bram Koese en Rick Middelbos, EIS Kenniscentrum Insecten; Jelle Tienstra; Gabi Milder-Mulderij, Bureau Biota; Provincie Groningen
Beeld: Rick Middelbos (leadfoto: de eerste twee gestreepte waterroofkevers (Graphoderus bilineatus) voor de provincie Groningen sinds 1976); Bram Koese