Stabilisatie van aantal eikenprocessievlinders maar stijging plaagdruk

Het gemiddeld aantal gevangen eikenprocessievlinders is in 2026 - zo blijkt uit de door Hellingman Onderzoek en Advies verrichte tellingen - uitgekomen op 15,2 vlinders per val. Daarmee ligt het landelijk gemiddelde iets lager dan de 18,0 vlinders per val in 2025 (zie de blauwe lijn in de onderstaande figuur). In 2026 is met 2005 vallen gemonitord. De eerste vlinders vlogen op 15 juli uit.  De vluchten duurden tot medio september. De piek van de vluchten lag in de eerste 2 weken van augustus.  In september troffen we plaatselijk  nog relatief veel pas uitgekomen vlinders aan. De vallen zijn 3 keer geleegd waarbij in totaal ruim dertigduizend vlinders zijn gevangen. De monitoring van de vlinders is mede mogelijk gemaakt door het Kennisplatform Processierups.

Noorden omlaag, zuiden omhoog

Vorig jaar hadden de noordelijke provincies de hoogste vlinderdichtheid. Dit jaar is dat wederom het geval maar in Groningen, Friesland en Overijssel zien we een sterke daling ten opzichte van 2025, met de kanttekening dat zeer beperkt is gemonitord in Groningen (maar 34 vallen in Groningen, 222 in Friesland, 469 in Drenthe en 501 in Overijssel). Drenthe is de enige noordelijke provincie waar de vlinderaantallen gelijk zijn gebleven. Samen laten de noordelijke provincies een afname zien van 23%. In alle andere provincies zien we een duidelijke toename van gemiddeld 65% ten opzichte van vorig jaar. In de provincie Utrecht is niet meer gemonitord.

Dus ondanks dat het landelijk gemiddelde aantal vlinders iets gedaald is, is in een groot deel van Nederland het aantal vlinders sterk toegenomen en is op basis hiervan daar een toename in de plaagdruk te verwachten in 2027. Drenthe is de enige provincie waar het gemiddelde aantal vlinders per val boven de 20 ligt. Dat betekent dat je gemiddeld over de provincie een hoge plaagdruk kunt verwachten. Friesland, Groningen en Overijssel komen op een score die duidt op een matige plaagdruk, net als alle andere provincies. Vorig jaar lag het gemiddelde aantal vlinders in Flevoland, Noord-Holland, Zeeland en Zuid-Holland nog (ruim) onder de 5 vlinders per val.

Blinde vlekken

Ook zijn er veel blinde vlekken in de monitoring zoals in Zuid-Limburg, de provincie Utrecht en een groot deel van de provincie Groningen. Dit geeft aan dat het volgen van de vluchten van de vlinders op een gestandaardiseerde manier van groot belang is. Op basis van de gevangen vlinders kan een betrouwbaar beeld gegeven worden over de te verwachten plaagdruk in het daarop volgend jaar. We  roepen gemeenten en provincies die nu nog niet meedoen met de landelijke monitoring dan ook op om zich zo veel mogelijk aan te sluiten bij deze monitoring.

Plaagdruk is sterk gestegen

De plaagdruk is te bepalen door het percentage eiken waarin eikenprocessierupsen zijn aangetroffen te bepalen. In 11,6% van ruim 157 duizend eiken die door Terra Nostra geïnspecteerd waren werden eikenprocessierupsen aangetroffen. Dat was bijna een verdubbeling van het aantal ten opzichte van 2025. De inventarisatie wordt echter niet gelijkmatig over het land uitgevoerd dus de waargenomen resultaten zijn niet representatief voor het hele land.

Via de Plaagdrukmonitor van het Kennisplatform Processierups werd van bijna 16 duizend eiken doorgegeven of er eikenprocessierupsen aanwezig waren. In 28,1% van de bomen was dat het geval. De inventarisaties laten zien dat er op tal van locaties een zeer hoge plaagdruk was met eikenprocessierupsen in 50 tot 100% van alle bomen. De bereidheid om aangetaste bomen in de Plaagdrukmonitor op te nemen kan ook beïnvloed worden door een toenemende hoeveelheid ervaren overlast. Gebieden waar geen nesten aanwezig zijn zullen minder vaak geregistreerd worden.

Veel grondnesten met consequenties voor plaagdruk in 2027

De stijging van de waargenomen plaagdruk lijkt in tegenspraak met de landelijke stabilisatie van het aantal gevangen vlinders per val. Het meer voorkomen van grondnesten zijn waarschijnlijk hierin de verklaring. Op basis van vangsten met feromoonvallen in bomen met verlaten nesten en extra inspecties kunnen we stellen dat niet alle vlinders zijn uitgevlogen en dat rupsen ook niet hun cyclus hebben kunnen voltooien. Van april tot en met augustus was het extreem warm en extreem droog. In totaal duurde de intensieve opbouw van de droogte ruim 4,5 maand, waarna halverwege augustus de eerste echte verlichting intrad.  De eikenbladeren werden taai en hadden niet de benodigde nutriënten om de rupsen goed te laten groeien. Dat zagen we aan de rupsen en de vlinders die allebei veel kleiner waren dan normaal.

Belangrijk is daarom er voor 2027 rekening mee te houden  dat plaatselijk eikenprocessierupsen vanaf juni uit de grond zullen komen en mogelijk dan voor overlast kunnen zorgen. Ook dit jaar werden er gemeenten verrast door een plotselinge uitbraak van eikenprocessierupsen op plekken waar het daar voor al jaren zeer rustig was qua nesten en waar in de afgelopen jaren nauwelijks vlinders waren gevangen met de feromoonvallen. We kregen ook meldingen van bestrijders over plekken waar eikenprocessierupsen plotseling verschenen waar ze al jaren niet waren verschenen. Deze eikenprocessierupsen bleven op enkele plaatsen ongeveer 6 dagen in de bomen en sommige 3 weken. Daarna keerden ze terug naar hun grondnesten.

Bronswespen nemen overal toe

Dat natuurlijke vijanden reageren op de toename van de eikenprocessierups zien we aan het aantal bronswespen. Ook dit jaar hebben we bronswespen (pop- en eiparasieten) aangetroffen in zakken met gevangen eikenprocessievlinders. Sommige zakken hadden evenveel bronswespen als vlinders. We zien een toename van bronswespen in de vangsten van alle deelnemers. Er werden voornamelijk popparasieten aangetroffen. De verzamelde exemplaren gaan naar de Sandrine Ulenberg,  specialist van Naturalis voor nadere analyse.

De bronswespen zijn afhankelijk van de eikenprocessierupsvlinders om grote afstanden af te leggen en zodoende nieuwe populaties op te bouwen in andere omgeving, verder dan de plek waar ze uitgekomen zijn. Dat is ook een van de meerwaarden van de feromoonvallen dat ons in staat stellen om de ontwikkeling van deze nuttige insecten te volgen.

Tekst: Kenniscentrum Eikenprocessierups; Silvia Hellingman en Guus Hellingman, Hellingman Onderzoek en Advies; Arnold van Vliet, Wageningen University & Research; Henry Kuppen en Wendy Batenburg, Terra Nostra; Henk Jans, Jans Consultancy Gezondheid en Milieu; Joop Spijker, Wageningen Environmental Research; Teun Dekker, Bio Innovate
Beeld: Silvia Hellingman; Kenniscentrum Eikenprocessierups, Processierups.nu