Verdubbeling van aantal eikenprocessierupsen: voorkom contact met brandharen

De eikenprocessierups is na jaren van achteruitgang weer bezig met een duidelijke toename. Uit een jaarlijkse inventarisatie van de aanwezigheid van eikenprocessierupsen – bij bomen in beheer bij Terra Nostra in vooral het midden en zuiden van het land, gecombineerd met de meldingen via de Plaagdrukmonitor – blijkt dat in 13 procent van ruim 122 duizend eiken de eikenprocessierups werd aangetroffen. Dat is een verdubbeling ten opzichte van vorig jaar. Uit inventarisaties die via de Plaagdrukmonitor van het Kenniscentrum Processierups worden doorgegeven, blijkt dat op tal van locaties in tientallen procenten tot honderd procent van de bomen eikenprocessierupsen zitten. Met name in de noordelijke provincies, Drenthe en Overijssel, is de plaagdruk hoog, maar dat geldt ook voor diverse locaties in het midden van het land. Ook in Duitsland is er sprake van een toename, zoals vermeld wordt in een bericht op CNN. De waargenomen toename zagen we al aankomen, omdat het aantal eikenprocessievlinders afgelopen zomer drie keer zo hoog lag als het jaar ervoor.

Laag op de stam geeft extra risico’s

Lokaal komen de eikenprocessierupsen in grote aantallen voor, verdeeld over de takken van bomen, plakkaten op de stam en aan de voet van de bomen. Vooral rupsen die in verlengde diapauze (rustperiode) in de bodem hebben gezeten, vervellen laag op de stam. De achtergebleven bruine vervellinghuidjes zitten vol met honderdduizenden brandharen en die verwaaien makkelijk in de omgeving. Als deze laagzittende rupsen langs fietspaden, recreatieterreinen of weilanden met vee of paarden zitten, is extra alertheid geboden. Uit inventarisaties door Silvia Hellingman in de provincies Drenthe, Overijssel en Flevoland blijkt dat daar dit jaar relatief veel rupsen uit de grond zijn gekomen. Ze hebben daar mogelijk al enkele jaren zitten wachten op het moment dat de omstandigheden gunstig waren om uit te komen. Deze rupsen uit de grond komen pas in de loop van juni tevoorschijn. Eventuele beheersmaatregelen eerder in het jaar hebben op deze manier geen effect gehad.

Extra risico’s door extreem weer

In deze weken met de (extreem) hoge temperaturen met winderige en droge perioden is de kans groot dat mensen en dieren overlast van de brandharen kunnen ondervinden. Als het in de bomen te warm wordt, kunnen de rupsen zich naar lagere plekken op de stam verplaatsen of zelfs de grond inkruipen. Tijdens intense zomerse buien, met zware windstoten en veel neerslag, kunnen nieuwe en oude nesten met vervellingen en brandharen uit de bomen zijn verwaaid en op straat, tuinen en fietspaden terecht zijn gekomen. Bij bomen met overhangende takken met nesten is de kans nog groter dat overlast ontstaat door uit de bomen vallende nesten, rupsen en verwaaiende brandharen. De brandharen kunnen zich gemakkelijk verspreiden, waardoor mensen en in het bijzonder kinderen en buiten lopende dieren, zoals paarden, runderen en honden, er gemakkelijk mee in contact komen en er overlast van ervaren. Ook de hulpdiensten kunnen klachten ervaren bij het opruimen van omgevallen eikenbomen met eikenprocessierupsen.

Ongemak en klachten van de brandharen van eikenprocessierupsen kunnen optreden in natuur- en recreatiegebieden, (mini)campings, zwembaden en recreatieplassen met  eikenbomen, carpoolplekken en parkeerplaatsen. Eigenlijk overal op plaatsen met veel door eikenprocessierupsen aangetaste eikenbomen. Om adequaat te kunnen handelen om deze klachten tegen te gaan is het goed de GGD in te schakelen en te bevragen.

Gezondheidsklachten bij mens en dier

De klachten die worden ervaren als gevolg van de blootstelling aan brandharen variëren van jeukende bultjes op de huid, met roodheid en soms pijn, tot irritatie van ogen en oogleden, keel en luchtwegen, al of niet met ademhalingsklachten. De klachten bij honden zijn irritatie van ogen, neus en bek, overmatig kwijlen en zwelling van tong en lippen. Paarden daarentegen kunnen naast irritatie van neus- en mondslijmvlies ook koliekachtige klachten krijgen. Verder kunnen zich grote blaren vormen op de huid en de slijmvliezen. Klachten veroorzaakt door de eikenprocessierupsen kunnen twee tot drie weken aanhouden.

Tips om gezondheidsklachten bij mens en dier te voorkomen

Om gezondheidsklachten bij mensen en dieren te voorkomen is het advies:

• Verblijf niet onder of in de nabijheid van eikenbomen met eikenprocessierupsen. Zie ook: Kinderboerderij ’t Hoefblad gesloten vanwege hitte én eikenprocessierups.
• Leer kinderen hoe ze eikenprocessierupsen en hun nesten kunnen herkennen en dat ze er bij uit de buurt moeten blijven.
• Zet zandbakken of kinderbadjes niet onder eikenbomen met eikenprocessierupsen.
• Recreëer of fiets niet in gebieden waarvan bekend is dat daar grote aantallen eikenbomen met eikenprocessierupsen aanwezig zijn.
• Ga niet zwemmen indien er naast het zwemwater eikenbomen staan waarin eikenprocessierupsen zitten. Brandharen kunnen het water besmetten en na opdrogen klachten geven van de huid. Zie ook: Zwembad Garyp sluit door eikenprocessierups: kinderen met bultjes en huiduitslag na feest.
• Zet je tent niet op, onder of nabij eiken waarin eikenprocessierupsen zitten.
• Houd de hond aan de lijn en vermijd snuffelen aan de voet van een eikenboom met eikenprocessierupsen.
• Maai de bermen of het gras niet in de buurt van eiken met eikenprocessierupsen.
• Hang de was niet buiten te drogen in de buurt van eiken met eikenprocessierupsen.
• Hou ramen en deuren zo veel mogelijk dicht zolang de eikenprocessierupsen of nesten nog in de naastgelegen eiken zitten.
• Mensen werkzaam op akkers met landbouwgewassen, zoals aardappelen, lopen risico om in contact te komen met verwaaide brandharen.
• Weilanden of maïsakkers naast eiken met processierupsen kunnen leiden tot besmet voedsel voor grazende landbouwdieren. Houd vee op voldoende afstand van eiken met eikenprocessierupsen.
• Organisatoren van publieksevenementen doen er verstandig aan om op de locatie(s) van het evenement vooraf de aanwezigheid van eikenprocessierupsen in beeld te brengen.
• In geval van aanwezigheid van eikenprocessierupsen is het advies om de boomeigenaar te waarschuwen en te verzoeken de nesten te verwijderen. Het verwijderen is geen vrijblijvende zaak. De zorgplicht van de eigenaar van eikenbomen betekent een inspanningsverplichting ter voorkoming van overlast door eikenprocessierupsen (Leidraad beheersing eikenprocessierups, editie 2022).
• Ga niet zelf, zonder goede bescherming, eikenprocessierupsen of nesten van de eikenprocessierups verwijderen. Check de Informatiebladen Beheersing Eikenprocessierups op de website van het Kennisplatform Processierups om te bepalen of een beheersmethode effectief is.
• Zorg dat je bij opruimen van takken en eikenbomen met eikenprocessierupsen goed beschermd bent.

In hoeveel van de eiken in jouw buurt zitten processierupsen?

Vanuit het Kennisplatform Processierups bieden we gemeenten en vrijwilligers de mogelijkheid te helpen met het in kaart brengen van hoe de plaagdruk van plek tot plek varieert via de Plaagdrukmonitor. Dit kan al eenvoudig door van (liefst) minimaal dertig eiken door te geven in hoeveel eiken er een of meerdere eikenprocessierupsnesten zitten. Gemeenten kunnen ook per wijk of voor de hele gemeente in een keer de resultaten doorgeven. Voor de liefhebbers is er de mogelijkheid om aan te geven hoeveel nesten het formaat tennisbal, voetbal of deken hebben.

Tekst: Kenniscentrum Eikenprocessierups; Silvia Hellingman en Guus Hellingman, Hellingman Onderzoek en Advies; Arnold van Vliet, Wageningen University & Research; Wendy Batenburg, Terra Nostra; Henk Jans, Jans Consultancy Gezondheid en Milieu
Beeld: Silvia Hellingman