Bioquest in Leidse Singelpark: meer dan tweeduizend soorten en vijf nieuwe voor Nederland

250 soorten kevers, 149 soorten vliegen en muggen, 51 soorten weekdieren... Het zijn zomaar wat duizelingwekkende biodiversiteitsgetallen die opvallen als je de pagina van Expeditie Singelpark op Waarneming.nl bekijkt. Iets anders wat opvalt is dat zich onder de maar liefst 2.058 soorten die tussen 2023 en 2025 in het Singelpark werden geregistreerd, heel veel schepsels bevinden die normaal gesproken zelden figureren in natuurtellingen. Uiteraard staan er vogels op de lijst (81 soorten) en bloeiende planten en dagvlinders (respectievelijk 524 en 18 soorten), maar daarnaast lange lijsten bodemmijten en -aaltjes, korstmossen, beerdiertjes en microvlinders.

Meer aandacht voor minder voor de hand liggende natuur

"Die onzichtbare biodiversiteit is inderdaad onze specialiteit", beaamt Maaike de Voogd van Taxon Foundation. "Wij hebben een groot netwerk van experts, mensen die vaak als enige in Nederland een bepaalde groep obscure organismen goed kennen." En juist door zulke experts te laten samenwerken met buurtbewoners probeert de stichting die minder voor de hand liggende natuur onder de aandacht te brengen.

Weekendexpedities verspreid door het Leidse Singelpark

Op zes plekken in het Singelpark werden weekendexpedities georganiseerd: in de Hortus botanicus, Het Rembrandtpark, Begraafplaats Groenesteeg, het Ankerpark, het Huig- en Energiepark werd telkens een mobiel laboratorium ingericht: in de Wintertuin van de Hortus bijvoorbeeld, de aula van de begraafplaats, in buurtcentra of gewoon op biertafels in een grasveld. Daar werden microscopen neergezet en allerlei apparatuur om kleine beestjes te vangen en te bestuderen. Buurtbewoners trokken er vervolgens op uit om onder leiding van experts op onderzoek te gaan. Er werden potjes in de bodem ingegraven, er werd afgevallen blad gezeefd en met vlindernetjes gezwaaid. De Voogd zelf nam de pissebedden en duizend- en miljoenpoten voor haar rekening. Sluipwespenspecialist Fons Verheyde en vliegenspecialist Paul Beuk kwamen helemaal uit België en Maastricht. En zo waren er ook spinnen- mijten-, aaltjes-, kever- en slakkenexperts. En omdat ook de Singel zelf onderdeel uitmaakt van het Singelpark deed de Grachtwacht met hun kano's mee om de zoetwaterdiertjes in kaart te brengen. Naast deze grotere expedities waren er ook kleine activiteiten. Zo gingen de allerkleinsten op zoek naar kriebelbeestjes op de Witte Singel, bemonsterde een groep scholieren van het Mercuriuscollege in Delft het Plantsoen en deden studenten van ArtEZ onderzoek bij Molen de Valk.

Leidse Hortus meest soortenrijke locatie van het Singelpark

Alles bij elkaar leverde dat een formidabele soortenlijst op. Natuurlijk leven niet al die soorten overal in het Singelpark, legt voorzitter van Taxon Foundation, Prof. Menno Schilthuizen uit: "In de Hortus vonden we maar liefst 832 soorten; maar in het Huigpark amper een derde daarvan." Dat heeft ermee te maken dat het Huigpark een veel monotonere vegetatie heeft dan de Hortus. Toch leven ook daar bijzonderheden. Zo vonden wantsenexpert Hans van Bostelen en zijn excursiegroepje daar de zeldzame Pacifische essenblindwants.

In ieder hoekje van het Singelpark leven andere soorten

"Juist de ecologische verschillen tussen de afzonderlijke delen van het Singelpark maakt dat er op elk plekje van de ring weer andere soorten leven", zegt Schilthuizen. "Ecologisch gezien is de oude begraafplaats Groenesteeg heel anders dan het kale Energiepark en die twee zijn weer verschillend van de lommerrijke Hortus. En op elk van die plekken vind je karakteristieke soorten, vandaar dat het totaal zo hoog is."

Een nieuwe mijt, kortschildkever en mier voor Nederland

Het onderzoek leverde ook een flinke lijst zeldzaamheden op. Zestien soorten, zoals de glansheremietwants (Rembrandtpark), het korstmos rivierknoopjeskorst (Hortus) en de frisgroene gaasvlieg (begraafplaats Groenesteeg) krijgen van Waarneming.nl het predicaat 'zeer zeldzaam' mee. Er werd in het Ankerpark een spinnensoort gevonden, Paratrachelas maculatus, die pas één keer eerder in Nederland (in Oosterhout) was gezien. De soort staat afgebeeld op een speciale spinnenposter, gemaakt door arachnoloog Peter Koomen, om spinnen meer in de spotlights te zetten. 

Er werden zelfs vijf soorten gevonden die nooit eerder in ons land waren vastgesteld: drie mijten, waarvan Licnobelba latiflabellatum, werden gevonden in de Leidse Hortus. De genoemde soort behoort zelfs tot een familie die nooit eerder in ons land was gevonden. Aan de Boisotkade werden maar liefst twee voor Nederland nieuwe insectensoorten ontdekt: een kortschildkever (Diochus sp.) en een mier (Aphaenogaster sp.).

Buurtbewoners blij verrast met nieuw ontdekte soorten

Belangrijker nog dan de wetenschappelijke resultaten was de impact die Expeditie Singelpark had op de deelnemende buurtbewoners. "Ik ben met heel andere ogen naar het park gaan kijken", zegt Kaan Sarıoğlu, die op een steenworp afstand van het Rembrandtpark woont en deelnam aan de excursie die daar werd georganiseerd. "Er leven allerlei bijzondere beestjes waar ik geen weet van had!"

Het project Expeditie Singelpark was mogelijk dankzij financiering van Fonds 1818, Cultuurfonds Zuid-Holland, Gemeente Leiden en Stichting Vrienden van de Leidse Hortus. Overige partners waren: De Grachtwacht, Universiteit Leiden en Naturalis Biodiversity Center.

Tekst: Menno Schilthuizen, Naturalis Biodiversity Center en Taxon Foundation
Beeld: Auke-Florian Hiemstra (leadfoto: Bioblitz met vrijwilligers van de Grachtwacht in het Singelpark in Leiden); Menno Schilthuizen; Henk Siepel; Barbara Gravendeel