Waar de wilde dieren zijn: het volgen van de biodiversiteit bij ARTIS

Het is een zonnige vrijdag en de Afrikaanse pinguïns in ARTIS zijn aan het spelen. Echter, een grote groep wetenschappers negeert dit schouwspel. In plaats daarvan kijken de mensen naar de lucht, op zoek naar een andere vogelsoort: of eigenlijk meerdere andere soorten. Ze maken deel uit van een evenement om op deze dag de biodiversiteit in het park te in kaart te brengen – een zogeheten bioblitz. Voor de komende twee uur is het hun taak om, langs een vaste toegewezen route, zoveel mogelijk vogels te tellen. Tot nu toe hebben ze duiven, halsbandparkieten, eksters en veel reigers gezien.

Deze waarnemingen worden niet zomaar gemaakt. ARTIS Koninklijke Dierentuin Amsterdam, het Instituut voor Biodiversiteit en Ecosysteemdynamica (IBED) van de Universiteit van Amsterdam en de gemeente Amsterdam zetten zich in om de biodiversiteit in de grachten van de stad te vergroten. De reconstructie van een 100 meter lang stuk kademuur langs het kanaal achter ARTIS Zoo maakt deel uit van een groot nationaal project. Het initiatief werd opgestart door Ton Hilhorst, de tuinontwerper van ARTIS. Een natuurvriendelijke kade zal de biodiversiteit in het gebied helpen vergroten. Door monsters te nemen van alle levende soorten in het gebied, kunnen onderzoekers een referentiepunt vaststellen om later de (positieve) verandering te kunnen aantonen.

Een speurtocht voor biodiversiteit

“Stedelijke, groene ruimtes, zoals ARTIS Zoo, liggen midden in een dichtbevolkte stad, maar kunnen toch een leefgebied bieden aan tal van wilde soorten”, legt Stacy Shinneman uit, geoinformaticus bij IBED en een van de organisatoren van het evenement. Maar soms creëren mensen omgevingen voor hun eigen behoeften, zonder rekening te houden met de behoeften van de natuurlijke soorten. De grachten zijn hier een goed voorbeeld van: “Kades zijn rechte muren, ideaal voor (recreatie)boten, maar ze laten geen ruimte voor vissen, amfibieën, planten en insecten die beschutting of paaiplaatsen nodig hebben”, zegt Anne van Dijk, bioloog bij ARTIS en hoofd van het aquarium. “Daarom heeft ARTIS het initiatief genomen om de aangrenzende kade om te vormen tot een meer natuurlijke ‘oever’.”

Een bioblitz is een manier om aanwezige soorten in een gebied in kaart te brengen, voordat het werk begint. De deelnemers – een mix van IBED-onderzoekers en studenten – werden in groepen verdeeld. Een groep telde vogels in het park, terwijl anderen monsters namen van het kanaalwater om waterinsecten te inventariseren en de planten en insecten langs de oevers te onderzoeken. Weer een andere groep keek naar inheemse insecten en planten in het park. Gedurende enkele uren hebben de deelnemers de lucht, het water en de bodem grondig onderzocht en genoteerd wat ze zagen. Met dit referentiepunt krijgen onderzoekers een wetenschappelijk beeld van welke soorten aanwezig zijn, voordat er maatregelen worden genomen. "Zonder dit referentiepunt vooraf zijn alle veranderingen die we na de herinrichting waarnemen slechts anekdotisch”, zegt Harm van der Geest, ecoloog bij IBED. “Met deze meting kunnen we daadwerkelijk iets zinnigs zeggen over de vraag of het natuurvriendelijker maken van een kanaal een verschil maakt.”

Samenwerkingen met de stad

Stedelijke ecologie is een interdisciplinair vakgebied dat steunt op nauwe samenwerking. Dit evenement bracht de partnerschappen onder de aandacht en versterkte ze: onderzoekers van IBED dragen hun wetenschappelijke expertise bij, ARTIS Zoo stelt de locatie en het netwerk ter beschikking, samen met een grote toewijding om mensen in contact te brengen met de natuur, en de gemeente Amsterdam neemt de beslissingen die de infrastructuur van de stad vormgeven. “Wanneer die drie partijen vanaf het begin samenwerken, wordt het onderzoek relevanter, zijn de ingrepen beter onderbouwd en is de kans groter dat de resultaten daadwerkelijk standhouden”, zegt Van der Geest. “Deze wijze van samenwerken komt steeds minder vaak voor, terwijl het ongelooflijk waardevol is.”

Een gezond ecosysteem bestaat uit veel verschillende soorten, die allemaal van elkaar afhankelijk zijn: planten, insecten en vogels, maar ook schimmels en ongewervelde dieren in de bodem, en algen of sponzen in het water. “Het monitoren van al deze organismen vereist een enorme hoeveelheid kennis en expertise, iets wat de UvA kan inbrengen”, zegt Anne van Dijk. “Tegelijkertijd fungeert ARTIS als een soort proeftuin voor kleine initiatieven met potentieel grote impact, waar we bezoekers kunnen inspireren en aanzetten om verantwoord met de natuur om te gaan.”

Het evenement bood ook de gelegenheid om van elkaar te leren. “Het is altijd waardevol om mensen met verschillende achtergronden en disciplines samen te brengen om kennis en ideeën uit te wisselen”, zegt Rotem Zilber, een van de organisatoren van het evenement en manager van de biodiversiteitsmonitoringlocaties bij IBED.

De toekomst

"De ecologische rol van ARTIS blijft niet beperkt tot de omheining van het park", zegt Hillhorst. “We vangen nu al overtollig regenwater op vanaf de Plantage Middenlaan, en deze natuurlijke kademuur zal het park en de stad nog meer met elkaar verbinden."

De samenwerking draagt ook bij aan andere onderzoeksprojecten. IBED-ecoloog Emily Burdfield-Steel werkt al enkele jaren aan een project over de effecten van lichtvervuiling op het broedsucces van vogels in steden zoals Amsterdam. Tijdens het evenement konden zij en enkele van haar studenten camera’s in nestkasten installeren om de vogels in het park te observeren. ARTIS is onlangs uitgeroepen tot de eerste Urban Night Sky Space van Amsterdam, waardoor het een bijzonder interessante locatie is voor onderzoek naar lichtvervuiling.

“We kunnen de effecten van lichtvervuiling onderscheiden van de meer algemene gevolgen van verstedelijking”,  zegt Burdfield-Steel. “Dit is niet alleen interessant vanuit theoretisch oogpunt, het kan ook helpen om het belang van het behoud van donkere gebieden aan te tonen.” 

De gegevens van de bioblitz vormen een mooie aanvulling op het ARISE-project, waarvoor al diverse sensoren waren geplaatst om de vogeltrek in Nederland te volgen. De dierentuin is een 'demonstratielocatie', waar onderzoekers biodiversiteitsmonitoringsensoren testen en inzetten. Al met al biedt de dierentuin een platform om wetenschap in actie te laten zien aan het publiek en het belang van (lokale) biodiversiteit te benadrukken.

De organisatoren zijn van plan deze dag in de toekomst te herhalen, mogelijk met inzet van andere studenten, Artis-bezoekers of vrijwilligers. Zoals Van der Geest uitlegt, zijn eendaagse bioblitz-activiteiten een geweldige manier om snel veel waarnemers te mobiliseren, maar zijn ze ecologisch gezien het meest effectief wanneer ze herhaald worden. Van der Geest benadrukt dat dit soort onderzoeken in de hele stad vaker kunnen – en zouden moeten – worden uitgevoerd.

“Het monitoren van de stedelijke biodiversiteit is niet alleen academisch interessant, het heeft directe beleidsrelevantie nu Amsterdam ernaar streeft een groenere, veerkrachtigere stad te worden. Evenementen zoals deze leveren concrete data ter ondersteuning van die ambities.”

Tekst: Instituut voor Biodiversiteit en Ecosysteem Dynamica (IBED)
Beeld: Hannah Docter-Loeb