Van handreiking naar praktijk: samen werken aan Basiskwaliteit Natuur
Deltaplan BiodiversiteitsherstelCentraal stond de onlangs verschenen handreiking Basiskwaliteit Natuur in het landelijk gebied, die beschrijft welke minimale condities nodig zijn voor een gezonde leefomgeving voor planten en dieren. De vraag die gedurende de dag centraal stond: hoe zorgen we ervoor dat deze kennis niet op papier blijft staan, maar daadwerkelijk leidt tot verbetering van bodem, water en leefgebieden in het landelijk gebied?
De handreiking is ontwikkeld door het Kennisconsortium Basiskwaliteit Natuur, waarin verschillende organisaties hun kennis over ecologie, monitoring, beleid en gebiedsprocessen hebben samengebracht. Het consortium biedt daarmee een gezamenlijk kader voor partijen die aan natuurherstel willen werken. Waar eerder uiteenlopende interpretaties van BKN bestonden, geeft de handreiking richting aan de minimale condities die nodig zijn om algemene soorten algemeen te houden en natuurherstel mogelijk te maken.
Wat betekent BKN volgens het BKN-kennisconsortium?
Tijdens de opening met gastheer David van Zelm van Eldik, Staatsbosbeheer, reflecteerden verschillende vertegenwoordigers van het kennisconsortium op de betekenis van BKN en de uitdagingen die voor ons liggen. Bart de Knegt van Wageningen University & Research benadrukte het belang van kennisontwikkeling én toepassing in de praktijk: de handreiking moet leiden tot concrete actie in het veld.
Volgens Mark van Nieuwstadt van Naturalis Biodiversity Center draait BKN vooral om de natuur buiten beschermde gebieden en vraagt dit om verankering in bestaande beheer- en beleidscycli. Floor Edixhoven (Deltaplan Biodiversiteitsherstel) wees op het belang van de samenwerking binnen het kennisconsortium, waarin uiteenlopende perspectieven zijn samengebracht tot één gezamenlijk fundament.
De urgentie werd benadrukt door Ronald Zollinger, van RAVON, die aangaf dat veel soortgroepen onder druk staan en dat juist verbetering van de basiscondities nodig is om die trend te keren. Marjanne Klok van Vogelbescherming Nederland benadrukte dat duurzaam herstel alleen mogelijk is wanneer bewoners, grondeigenaren en maatschappelijke organisaties actief worden betrokken. Hun gezamenlijke boodschap was helder: de kennis ligt er, nu is het tijd om deze om te zetten in actie. Het doel van de dag luidde dan ook: handvatten meegeven om direct aan de slag te gaan.
Het Rijk aan zet
Ook de rol van de Rijksoverheid kwam uitgebreid aan bod. Paul van Eerder (LVVN) lichtte toe hoe het ministerie Basiskwaliteit Natuur ondersteunt via bestaand natuurbeleid, de omgevingsvisie en gerichte financiële middelen. Deze benadering moet ruimte bieden voor regionale verschillen en lokale initiatieven. De toelichting leidde tot een levendig gesprek met de zaal, waarbij zowel de gastheer als deelnemers kritische vragen stelden over onder meer sturing, borging en de wijze waarop de ambities voor BKN daadwerkelijk worden gerealiseerd. Het vragenvuur onderstreepte de grote betrokkenheid van de aanwezigen én de behoefte aan duidelijkheid over de rolverdeling tussen Rijk, provincies en gebiedspartijen.
Van beleid naar gebied
Dat het realiseren van Basiskwaliteit Natuur uiteindelijk mensenwerk is, werd vervolgens zichtbaar in een fragment uit de gebiedsfilm Grensgebied. Filmmaker Rik van der Linden liet zien hoe verhalen over landschap, cultuurhistorie en natuur kunnen bijdragen aan gesprekken tussen bewoners, grondeigenaren en andere betrokkenen. De film vormde daarmee een illustratie van een belangrijke boodschap die gedurende de dag vaker terugkwam: natuurherstel begint bij goede ecologische condities, maar vraagt ook om draagvlak, samenwerking en een gedeeld verhaal.
Bekijk de trailer van de film Grensgebied.
Het fundament: werken aan de juiste condities
Tijdens de eerste plenaire presentatie lichtte Hetty van der Stoep (Vogelbescherming) de belangrijkste inzichten uit het BKN-rapport toe. De kern van de boodschap was dat natuurherstel begint bij het herstellen van de juiste randvoorwaarden. Niet het terugbrengen van afzonderlijke soorten staat centraal, maar het verbeteren van abiotische condities, inrichting en beheer. Uit praktijkvoorbeelden blijkt dat soorten vervolgens vaak vanzelf terugkeren wanneer bodem, water en leefgebied weer op orde zijn.
Wat betekent BKN voor de landbouw?
Een belangrijk thema tijdens de bijeenkomst was de toepassing van Basiskwaliteit Natuur in het agrarisch gebied. Boki Luske (Louis Bolk Instituut) liet zien dat succesvolle invoering alleen mogelijk is wanneer natuurinclusieve maatregelen aansluiten bij de dagelijkse praktijk van agrariërs. Daarbij spelen uitdagingen als grondprijzen, financiering en de veelheid aan bestaande instrumenten een belangrijke rol. De presentatie maakte duidelijk dat het realiseren van BKN niet alleen vraagt om ecologische kennis, maar ook om haalbare verdienmodellen en praktische ondersteuning voor boeren.
Van inzicht naar uitvoering met de Natuur Navigator
Om gebiedspartijen te helpen bij het vertalen van kennis naar concrete maatregelen wordt gewerkt aan de Natuur Navigator. Pieter Meijer (Wing) liet zien hoe deze tool de kwaliteit van een gebied in beeld brengt en koppelt aan mogelijke verbetermaatregelen. Door monitoringgegevens, gebiedskenmerken en ecologische randvoorwaarden samen te brengen, moet de Natuur Navigator bestuurders en gebiedspartijen helpen om sneller gerichte keuzes te maken. De komende jaren wordt de tool verder getest en ontwikkeld in verschillende pilots.
Van kennis naar uitvoering
Aan het einde van de bijeenkomst werd duidelijk dat de belangrijkste uitdaging niet langer ligt in het ontwikkelen van nieuwe kennis, maar in het toepassen van wat we al weten. In vrijwel alle deelsessies kwam dezelfde boodschap terug: wacht niet op de perfecte dataset, een nieuwe tool of aanvullende richtlijnen voordat maatregelen worden genomen. Er is inmiddels voldoende kennis beschikbaar over de condities die nodig zijn voor een gezonde natuur. De focus moet daarom verschuiven van onderzoek naar uitvoering.
Een van de meest gehoorde uitspraken van de dag vatte dit treffend samen: "Laat onze traagheid niet vertragend werken op het werk buiten." Monitoring, kennisontwikkeling en planvorming blijven belangrijk, maar mogen geen reden zijn om concrete maatregelen uit te stellen. Juist door aan de slag te gaan en te leren van de praktijk ontstaat verdere kennisontwikkeling.
Daarnaast bleek uit veel gesprekken dat succesvol werken aan Basiskwaliteit Natuur begint bij mensen. Lokale energie, intrinsieke motivatie en eigenaarschap werden herhaaldelijk genoemd als cruciale succesfactoren. Of het nu gaat om agrariërs, vrijwilligers, gemeenten of gebiedspartners: duurzame resultaten ontstaan wanneer partijen ruimte krijgen om samen te werken, elkaar vertrouwen en kunnen aansluiten bij bestaande initiatieven en netwerken.
Tegelijkertijd werd geconstateerd dat het verhaal achter Basiskwaliteit Natuur nog beter verteld moet worden. Buiten de groene sector is niet altijd duidelijk welke voordelen natuurherstel oplevert voor inwoners, ondernemers en gebiedsontwikkelingen. Daarom is er behoefte aan meer ambassadeurs die het verhaal kunnen vertalen naar verschillende doelgroepen en die inzichtelijk maken wat de maatschappelijke én economische waarde van Basiskwaliteit Natuur is.
Hoe verder?
De komende periode wordt verder gewerkt aan de landelijke uitrol van Basiskwaliteit Natuur. Hiervoor verschijnt begin volgend jaar een routekaart die gemeenten, provincies en andere betrokken partijen ondersteunt bij de toepassing van BKN in de praktijk. Ook blijft de kennisontwikkeling doorgaan in een voortdurende wisselwerking tussen wetenschap en uitvoering. Daarbij kunnen gebiedspartijen gebruikmaken van de bestaande helpdesk en het groeiende netwerk van kennispartners.
De afsluitende oproep aan de ruim 200 aanwezigen was dan ook helder: neem de opgedane kennis mee terug naar de praktijk, deel ervaringen en blijf vooral doen. De handreiking biedt een gezamenlijk vertrekpunt, maar het daadwerkelijke verschil wordt gemaakt in gebieden, projecten en samenwerkingen door heel Nederland.
Meer informatie
- De bijeenkomst werd georganiseerd naar aanleiding van de officiële publicatie van het BKN-rapport Handreiking Basiskwaliteit Natuur. Deze handreiking vormt het inhoudelijke en praktische kader voor het versterken van de condities die nodig zijn om algemene soorten in het Nederlandse landschap duurzaam te behouden en te herstellen.
Tekst en beeld: Deltaplan Biodiversiteitsherstel