Bermen als belangrijke verbinding voor natuur
BosgroepenSinds 2025 is Bosgroep Zuid Nederland betrokken bij het project ‘Kwaliteitsimpuls kalkgraslandbermen Zuid-Limburg’. Provincie Limburg heeft in 2023 samen met idverde Advies een eerste verkenning gedaan van geschikte bermen voor kalkgraslandsoorten. In opdracht van provincie Limburg kreeg Bosgroep Zuid Nederland vervolgens de taak uit te zoeken in welke bermen al concreet eerste maatregelen genomen konden worden en op basis hiervan een uitvoeringsplan voor de aannemer op te stellen. Projectleider Nathalie Obrusnik: “Samen met onze ecoloog Leon van den Berg hebben we bodemmonsters genomen op plekken waar we niet zeker waren of het zin had maatregelen uit te voeren. Daarnaast keken we per berm landschappelijk naar het gebied, want helaas is niet elke locatie geschikt. Bij een berm grenzend aan een intensief landbouwgebied, is het bijvoorbeeld dweilen met de kraan open: voedingsstoffen spoelen uit in de berm als er geen bufferstrook – zoals een haag of kruidenstrook – aanwezig is.
Zeldzame planten krijgen een voorsprong
Uit het onderzoek is een selectie aan kansrijke bermen gekomen. Deze bermen liggen binnen de gemeenten Gulpen-Wittem, Valkenburg, Voerendaal en Eijsden-Margraten. In totaal ging het in fase 1 om tien locaties en in fase 2 om achttien locaties. In de eerste helft van 2026 is het eerste deel van het project uitgevoerd. Op plekken waar gras, brandnetel en braam de dienst uitmaken, zijn de zode en organische laag plaatselijk afgeschraapt. Door deze aanpak krijgen zeldzame kalkgraslandplanten opnieuw een kans. Ook zijn de bermen actief ‘ingezaaid’ met maaisel uit omliggende kalkgraslanden, dus inclusief de zaden, waardoor de kruiden een voorsprong op de groei van gras krijgen.
Zoals bij de berm uit fase 1, vlakbij de Berghof in Wijlre, Zuid-Limburg. Nathalie: “Daar hebben we de bovenste laag van de bodem verwijderd. Je ziet daardoor heel mooi de kalk aan het oppervlak komen en hier kan schrale vegetatie zich straks ontwikkelen. Om dit een handje te helpen, hebben we maaisel opgebracht van de Gulperberg. Dat is al een heel mooi schraalgrasland en we hopen dat de zaden van dat gebied zich ook hier in de grond gaan vestigen. Dan zou in de toekomst in deze berm bijvoorbeeld ook ratelaar kunnen groeien.”
Berm Berghof (Bron: Marrie Hoedelmans)
Ruimte maken voor zonrijke hellingen
De kalkgraslandsoorten die zo uniek en authentiek zijn voor Zuid-Limburg houden van zonbeschenen hellingen met her en der kale grond speciaal voor de graafbijen. Door flink te snoeien en ongewenste kleinere bomen en struiken te kappen wordt daaraan bijgedragen, maar dit gebeurt bewust heel plaatselijk. Op kleine stukken en lang niet overal, om zo voldoende variatie in de begroeiing te houden. Een goed voorbeeld is de berm in Eys, gemeente Gulpen-Wittem. De ene helft is al een mooie, bloemrijke berm en het andere deel krijgt nu ook een kans doordat de sleedoorn grotendeels is weggehaald en er zaad is opgebracht.
Berm 1 (Bron: Marrie Hoedelmans)
Bij goed ontwikkelde houtwallen is een deel stevig teruggesnoeid. Hierdoor komt er meer licht op de bodem en krijgen planten en dieren die van open plekken en overgangen houden meer kansen. Deze aarden wallen met daarop een dichte, inheemse begroeiing van bomen en struiken zijn ooit aangelegd om vee tegen te houden of om te zorgen voor hakhout. Ze vormen daarmee een belangrijke structuur in cultuurlandschappen.
Zorgen voor voedsel en bescherming
Aan de ene kant creëren we open plekken, maar er wordt ook serieus gekeken naar het leveren van voldoende voedsel- en schuilplekken. Want als je bermen wilt inzetten als verbindingszone voor flora en fauna, moet je ook daar op letten. Bor Jaspers, de betrokken projectmedewerker van Bosgroep Zuid Nederland: “Via verschillende maatregelen en straks ook met het juiste beheer zorgen we samen met de betrokken gemeenten dat de bermen geschikt worden én blijven voor de vestiging van kruiden. En die kruiden leveren weer voedsel voor insecten, zoals vlinders, bijen en hommels, maar ook voor zoogdieren, vogels en andere diersoorten. Verder houden we er rekening mee dat er in de bermen voldoende schuilplekken zijn en dat ze ruimte bieden voor roofvogelnesten, spechtenbomen, mierennesten en dassenburchten. Op een aantal plekken planten we kleine groepjes struiken en bomen aan, vooral aan de kant waar vaak wind staat. Bomen en struiken bieden al vroeg in het jaar bloemen voor insecten en beschutting voor dieren. Zo ontstaan veilige tussenplekken langs belangrijke routes voor dieren die zich verplaatsen tussen de natuurgebieden. Denk aan vlinders, wilde bijen en hommels die afhankelijk zijn van vroegbloeiende struiken voor stuifmeel en nectar. En aan vogels zoals de geelgors en de grasmus, die struiken gebruiken voor nestgelegenheid en beschutting en kleine zoogdieren zoals hazelmuizen en egels, die profiteren van de dekking en het voedselaanbod in bloemrijke, struikrijke bermen.”
Maatwerk om kansen te benutten
Nathalie Obrusnik: “Soms gaat het maar om een klein stukje en soms gaat het om een complete strook langs een helling. We kijken telkens heel gericht naar de mogelijkheden en potentie van die specifieke berm. Welke planten staan al in de buurt, wat staat er in de weg en wat moeten we vooral ook behouden? Moet je de toplaag van de bodem verwijderen of is diepmaaien voldoende? Hoeveel moet je dan weghalen? Zo hebben we per berm gekeken wat de potentie is en hoe we daarmee verder kunnen, met als hoofddoel open plekken creëren voor het kiemen van gewenste plantensoorten. Dit kan door een handje te helpen met zaaien of door zaad dat vanuit de omgeving aan komt waaien. Schrapen is – na plaggen – de meest intensieve maatregel waarbij ook de wortels verwijderd worden en alles kaal komt te liggen. Dit is vooral wenselijk waar bramen en woekerende soorten voorkomen. Bij bermen die vooral gedomineerd worden door grassen of waar al gewenste soorten voorkomen, kiezen we voor diepmaaien of chopperen.”
De eerste selectie bermen is aangepakt in het voorjaar van 2026 en de tweede fase van dit project voor provincie Limburg is uitgevoerd in september 2026. Zoals op de Moorenheideweg tussen Eys en Wijlre. Bor Jaspers: “Hier laten we stobbes frezen, zodat die niet meer kunnen uitlopen. Hierdoor komt er meer zonlicht op deze berm en dat doen we voor een heel bijzonder plantje, namelijk de aardkastanje. Dit is een van de weinige plekken waar deze plant nog voorkomt.”
Berm 2 (Bron: Marrie Hoedelmans)
Kleine stukjes voor grote impact
Nathalie: “Ook voor de tweede fase kwamen interessante stukjes bermen naar voren waar we impact kunnen maken. Op een heel kleine schaal maken we door de verbindende bermen het verschil voor de prachtige natuur die we hier in Zuid-Limburg nog hebben. We zorgen er samen met de gemeenten ook voor dat het beheer voor de komende jaren wordt opgevolgd en dat we de ontwikkelingen in de bermen monitoren. Zo houden we in de gaten of de maatregelen aanslaan, of we nog wat extra zaad moeten opbrengen, of dat een extra maaibeurt nodig is. En als straks de kleine pimpernel, groot streepzaad, ratelaar en nog veel meer soorten staan te bloeien in de bermen en vlinders, hommels en bijen een stop maken om nectar te drinken of vogels zaadjes komen pikken van de overstaande planten, dan zien we waar we het allemaal voor hebben gedaan.”
Project ‘Kwaliteitsimpuls kalkgraslandbermen Zuid-Limburg’
Het in kaart brengen en uitvoeren van de acties maakt deel uit van het project ‘Kwaliteitsimpuls kalkgraslandbermen Zuid-Limburg’. Dit project, in het kader van SPUK Programma Natuur, maakt deel uit van Natura 2000-beleid en het Limburgs Offensief Stikstof. Opdrachtgever provincie Limburg werkt hierbij nauw samen met de betrokken gemeenten en Bosgroep Zuid Nederland.
Tekst: Marrie Hoedelmans, Bosgroepen
Beeld: Nathalie Obrusnik, Bosgroep Zuid Nederland; Bor Jaspers, Bosgroep Zuid Nederland; Marrie Hoedelmans