Zeldzame vleesetende paddenstoel ontdekt op Vlieland

Nederlandse Mycologische Vereniging, Paddenstoelenonderzoek Nederland
18-NOV-2026 - Een bijzondere vondst tijdens het paddenstoelenmeetnet zeereep laat zien dat zich tussen het helm een verrassende wereld van gespecialiseerde paddenstoelen schuilhoudt. Op Vlieland werd voor het eerst de zeer zeldzame Geelbruine helmharpoenzwam aangetroffen. Deze paddenstoel breekt niet alleen afgestorven helm af, maar behoort ook tot een groep schimmels die kleine bodemdieren kunnen vangen.

Op het eerste gezicht lijkt de zeereep geen ideale plek voor paddenstoelen. Het zand is voedselarm, de wind voert zout aan en bij stormen worden planten soms gedeeltelijk ondergestoven. Toch herbergt dit dynamische landschap een verborgen, verrassend rijke paddenstoelenwereld tussen de helmstengels.

Tijdens een telling voor het paddenstoelenmeetnet zeereep werd op Vlieland een bijzondere ontdekking gedaan. Op de overgang van witte naar grijze duinen groeiden enkele exemplaren van de zeer zeldzame Geelbruine helmharpoenzwam (Hohenbuehelia bonii) tegen helmstengels aan. Voor zover bekend is dit de eerste vondst van deze soort op het eiland.

De zeer zeldzame Geelbruine helmharpoenzwam

Een paddenstoel met twee voedselbronnen

De Geelbruine helmharpoenzwam is gespecialiseerd in het afbreken van afgestorven delen van helm. Daarmee speelt de soort een rol in de kringloop van organisch materiaal in de duinen. Maar helmharpoenzwammen hebben nog een bijzondere eigenschap: ze kunnen ook aaltjes (nematoden) vangen.

Met kleverige structuren op hun schimmeldraden worden deze microscopisch kleine bodemdieren vastgehouden, waarna de schimmel ze binnendringt en verteert. Zo kunnen helmharpoenzwammen voedingsstoffen uit dierlijk materiaal benutten. Deze bijzondere voedingswijze is bekend van het geslacht Hohenbuehelia. Hun naam danken harpoenzwammen overigens niet aan deze jachttechniek, maar aan karakteristieke harpoenvormige cellen op de plaatjes onder de hoed. Onder de microscoop vormen ze een belangrijk herkenningskenmerk.

Juist het stuivende zand biedt kansen

De witte duinen direct achter het strand zijn voortdurend in beweging. Helm en biestarwegras houden het zand gedeeltelijk vast, terwijl nieuwe zandaanvoer ervoor zorgt dat helm kan blijven doorgroeien. Afgestorven stengels en andere plantenresten vormen vervolgens voedsel voor gespecialiseerde paddenstoelen.

Verder landinwaarts, waar de invloed van de wind afneemt, gaan witte duinen geleidelijk over in grijze duinen. Hier groeien meer mossen, korstmossen, kruiden en grassen. Deze overgang tussen verschillende duinvegetaties zorgt voor een grote variatie aan leefomstandigheden en daarmee aan paddenstoelensoorten. Dat de Geelbruine helmharpoenzwam juist op deze overgang werd gevonden, maakt de waarneming extra interessant. Of deze soort daadwerkelijk een voorkeur heeft voor dergelijke overgangszones, vraagt om meer onderzoek.

Nederlandse duinen uitzonderlijk rijk aan paddenstoelen

De Nederlandse open duinen behoren tot bijzonder soortenrijke leefgebieden voor paddenstoelen. Volgens onderzoek van de Nederlandse Mycologische Vereniging komen maar liefst 253 soorten paddenstoelen uitsluitend of voornamelijk voor in open duinvegetaties en struwelen. Daarvan zijn 36 soorten kenmerkend voor witte duinen en 62 voor grijze duinen.

Sinds 2014 worden paddenstoelen in de zeereep gevolgd binnen het Netwerk Ecologische Monitoring (NEM). Daarbij worden zes typische soorten van de Habitatrichtlijn en achttien begeleidende soorten onderzocht. De gegevens worden door het CBS gebruikt om veranderingen in hun verspreiding te volgen.

Het Zandtulpje op de voorgrond in de dynamische witte duinen

Paddenstoelen vertellen het verhaal van de duinen

De vondst op Vlieland onderstreept hoe bijzonder de paddenstoelenwereld van de zeereep is. Tegelijkertijd kunnen langdurige tellingen helpen om veranderingen in het duinlandschap beter te begrijpen.

Witte en grijze duinen staan onder invloed van onder meer stikstofdepositie, veranderingen in begrazing en zanddynamiek. Vooral grijze duinen kunnen door verruiging en het verdwijnen van open plekken hun karakteristieke vegetatie verliezen. Paddenstoelen vormen een belangrijk onderdeel van deze ecosystemen. Sommige soorten zijn nauw verbonden met helm, andere met open zand, mossen of schrale duingraslanden. Door hun verspreiding jarenlang te volgen, ontstaat steeds meer inzicht in de veranderingen die zich in deze bijzondere kustnatuur afspelen.

En juist wanneer de meeste mensen denken dat het paddenstoelenseizoen voorbij is, valt er in de zeereep nog volop te ontdekken. Dankzij de relatief milde omstandigheden aan zee kunnen bijzondere duinpaddenstoelen tot ver in de winter verschijnen.

Tekst en beeld: Ronald Morsink, Paddenstoelenonderzoek Nederland