Gezonde bossen in de buurt dragen bij aan een gezonde leefomgeving in de stad

“Steden die voldoende groen binnen de bebouwde kern kunnen realiseren? Het is een illusie om te denken dat je een stad dusdanig kan inrichten, dat die volledig in evenwicht is. Het is daarom belangrijk dat we dat op korte afstand kunnen compenseren”, zegt Merlijn Hoftijzer, ecoloog bij de gemeente Breda. Zijn werk bestaat uit het maken van inrichtingsplannen voor nieuwe natuur en hij is verantwoordelijk voor het beheer van bestaande gebieden. “Zo hebben we via provincie Noord-Brabant subsidie van het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB) gekregen om de schade te herstellen die veroorzaakt wordt door stikstof. Hierdoor kunnen we de natuur van de Galdserse Heide herstellen. Dankzij een andere subsidie via Groen Ontwikkelfonds Brabant kunnen we de natuur ook uitbreiden. De gemeente heeft daarvoor al 8 hectare landbouwgrond opgekocht die tegen de Galderse Heide aanligt. Dit gebied gaan we ook omvormen naar natuur.”

Breda – stad in een park

Breda is de eerste Europese stad met de titel National Park City. Breda heeft deze titel gekregen omdat bewoners, ondernemers en gemeente al lange tijd intensief samenwerken om de stad groener, gezonder en natuurlijker te maken. Merlijn Hoftijzer: “Breda heeft er heel bewust voor gekozen om een groene koers in te zetten. Alweer een paar jaar geleden kozen we de slogan ‘Breda – stad in een park’. We willen een groene en gezonde stad zijn: we willen een groene leefomgeving voor de inwoners ontwikkelen en een van de voorwaarden daarvoor is dat ook onze bossen gezond zijn. Als ecoloog geloof ik erin dat gezonde bossen in de buurt van een stad bijdragen aan een gezonde leefomgeving in die stad. Zo zorgen die bossen voor een betere luchtkwaliteit, hitteregulatie, het afvangen van fijnstof en een hogere biodiversiteit. Hier profiteert de stad direct van. Als de bodem van een bos gezond is, kan die ook meer water vasthouden en dat helpt bijvoorbeeld om overlast door extreme regenval in de stad tegen te gaan.”

Dramatische omstandigheden Galderse Heide

Gezonde bossen zijn belangrijk voor Breda, maar met die bossen was het niet best gesteld. Merlijn Hoftijzer: “De kwaliteit van de bossen van de Galderse Heide was er op een aantal plaatsen zelfs dramatisch aan toe. Het gebied heeft flink te leiden van verzuring, bemesting en verdroging. Als we niets zouden doen, zou het gebied verder aftakelen en zouden we bijzondere soorten die er voorkomen gaan verliezen. De bossen van de Galderse Heide zijn uniek omdat ze relatief verder van de stad, en dus de drukte, afliggen. De Galderse Heide ligt onder het drukbezochte Mastbos en omdat de verstoringsgraad er klein is, is het een aantrekkelijk leefgebied voor soorten als de klokjesgentiaan, moeraswolfsklauw, nachtzwaluw, vinpootsalamander en zwarte specht. Ik zag al een aantal jaar dat de kwaliteit van de Galderse Heide achteruitging, maar bij de gemeente hadden we gewoonweg niet genoeg capaciteit om ermee aan de slag te gaan. Dankzij de subsidie via de provincie én de steun van Bosgroep Zuid Nederland lukt het nu wel.”

Waardevolle kennisuitwisseling met experts

Gemeente Breda was al jaren geleden lid geworden van Bosgroep Zuid Nederland, maar dat was vooral voor het verkrijgen van SNL-subsidie. Merlijn Hoftijzer: “Ik zou zelf graag veel specialistischer zijn, maar ik moet veelal generalistisch werken. Dan is het zeker een voordeel dat ik bij dit project samen kan optrekken met de experts van de Bosgroep. Daar zit echt heel veel kwaliteit, kennis en kunde én ook veel bevlogenheid. De kennisuitwisseling met de experts vind ik erg waardevol. Verder is de energie van die Bosgroep-mensen om de natuur en de bossen te verbeteren ontzettend aanstekelijk. Ook ontzorgen ze me waardoor het nu gemakkelijk is om zo’n groot project te draaien. Ze helpen met het aanvragen van subsidies, het uitzetten van onderzoek, het opzetten van projectplannen en het voorbereiden van alle werkzaamheden. Dankzij deze samenwerking en ondersteuning kan Breda het nu heel grootschalig en in samenhang aanpakken.”

Een boost voor de bodem

Het project loopt inmiddels al een tijdje en de eerste, belangrijke stappen zijn gezet. Merlijn Hoftijzer: “We hebben bomen weggehaald die destijds waren geplant met het oog op houtoogst. Als gemeente zetten we niet meer in op houtproductie en daarom kunnen we nu afscheid nemen van dit oude bosbouwsysteem en ruimte maken voor inheemse en autochtone bomen en struiken die bijdragen aan de biodiversiteit. We kiezen daarbij heel bewust voor verschillende soorten om beter in te kunnen spelen op klimaatverandering en risicospreiding. Een speciale vorm van menging is het aanplanten van rijkstrooiselsoorten als winterlinde, zoete kers, esdoorn, haagbeuk, hazelaar en lijsterbes. Om het herstel van de bodem een extra boost te geven, hebben we steenmeel laten uitstrooien.”

Meer water vasthouden in het gebied

In de zomer en het najaar van 2026 wordt er ook werk gemaakt van de waterhuishouding van het gebied. Merlijn Hoftijzer: “De Galderse Heide is niet alleen verzuurd, maar ook verdroogd. Dat is slecht voor veel planten en dieren die van vochtige natuur houden. Daarom gaan we oude sloten die ooit zijn aangelegd voor de bosbouw minder diep maken of zelfs afsluiten. Op deze manier houden we meer water ín het gebied en krijgt de natuur meer veerkracht. Vervolgens hebben we in 2027 en 2028 nog tijd om de puntjes op de i te zetten, de resultaten van het steenmeel te monitoren en de nieuwe aanplant te controleren. Waar ik vooral heel benieuwd naar ben, is de vergelijking tussen de eindresultaten en de beginsituatie. Bij de start hebben we dankzij de natuurverenigingen in Breda een nulmeting kunnen doen van de biodiversiteit in het gebied. Die verenigingen hadden een belangrijke rol door te helpen bij de flora- en faunatelling. Zo hebben ze paddenstoelen, vlinders, reptielen en nog veel meer soorten in het gebied geïnventariseerd. Juist deze soorten hebben te lijden van het verslechteren van de bos- en bodemkwaliteit. Als we het voor elkaar krijgen om dit te kantelen met het project, dan weten we dat we succesvol zijn.”

Verbeteren bosranden en herstellen heide

Gemeente Breda richt zich naast de verbetering van de bossen ook op de verbetering van de bosranden en het herstellen van de heide. Merlijn Hoftijzer: “De overgang van bos naar heide is vaak scherp, met weinig beschutting voor dieren die aan bosranden leven, zoals bijvoorbeeld de hazelworm of het bont dikkopje. Ook missen veel bosranden struiken en planten die nectar leveren. We gaan daarom op een aantal plaatsen tegen de heide aan een bosrand ontwikkelen en nectarproducerende struiken aanplanten. Daarnaast maken we op verschillende plaatsen tegen de bosranden broedhopen voor reptielen en versterken we de heide. Voor dit herstel van de heide hebben we LPN-subsidie (Landelijk Programma Natuur) gekregen via de provincie Noord-Brabant. Dankzij deze steun kunnen we ook de heidecorridors in het gebied herstellen, zodat de verschillende soorten die in de verschillende delen van het gebied leven daar niet geïsoleerd raken. Alles bij elkaar is het een prachtig project dat eraan gaat bijdragen dat de leefomgeving niet alleen op de Galderse Heide, maar ook in Breda, flink gezonder wordt.”

Tekst: Marrie Hoedelmans, Bosgroepen
Beeld: Merlijn Hoftijzer en Mirjam Kuipers, gemeente Breda; Jos Kerssemakers, Bosgroep Zuid Nederland