Weten dat natuur verdwijnt is iets anders dan voelen wat we verloren zijn
IPC Groene Ruimte"Een weiland dat geel ziet van de dotterbloemen. Daarna blauw van de ereprijs, wit van de madeliefjes en een rode blos krijgt van de koekoeksbloemen. Met ergens tussen de orchideeën kemphanen die daar hun toernooiveld hebben." Ik moest het even opnieuw lezen.
Dit was de Nederlandse natuur die Jac. P. Thijsse ruim een eeuw geleden beschreef. Hij zag die bloemen, hoorde die vogels en schreef op wat zich voor zijn ogen afspeelde. Ik probeerde me dat weiland voor te stellen. Met iedere volgende plantensoort werd het voller in mijn hoofd. Ik had er graag even rondgelopen.
Een weiland om stil van te worden
Tijdens de Nationale Biodiversiteitsdag bij IPC Groene Ruimte las ik de beschrijving voor in mijn afsluitende verhaal. Thijsse neemt er de tijd voor. "Eerst verschijnen de dotterbloemen, dan schiet het gras op en volgen steeds weer andere bloemen. Je ziet het voorjaar bijna door de wei trekken."
Na het voorlezen bleef het even stil.
Dat had ik zelf bij het lezen ook gevoeld. Ik weet dat het slecht gaat met de biodiversiteit. Ik ken de onderzoeken en de neergaande lijnen. Toch kwam dit bloemrijke weiland behoorlijk binnen. Het gaf kleur aan iets wat ik vooral uit cijfers kende. Hoeveel van die rijkdom zou ik zelf nog herkennen? En hoeveel zou ik inmiddels uitzonderlijk vinden?
Een orchidee in het gras: daar zou ik voor door mijn knieën gaan. Thijsse beschreef er hele plekken vol mee. Met kemphanen ertussen, alsof het weiland nog een programmaonderdeel over had.
Mijn meetlat is jonger dan die van Thijsse
Er zit iets ongemakkelijks in het lezen van zo’n ‘oude’ natuurbeschrijving. Je ontdekt hoe kort je eigen geheugen eigenlijk is. De natuur uit mijn jeugd voelt als een logisch beginpunt. Zo zag de wereld eruit toen ik haar leerde kennen. Daar vergelijk ik mee, vaak zonder erbij na te denken. Voor mijn kinderen begint dat verhaal weer later.
In de ecologie heeft dat een naam: shifting baseline syndrome. Iedere generatie groeit op met een eigen beeld van wat normale natuur is. Als er ondertussen soorten verdwijnen, aantallen afnemen en landschappen soortenarmer worden, schuift dat beeld mee. We wennen aan wat er overblijft.

Dat vind ik een lastige gedachte. Ik kan oprecht genieten van een berm vol bloemen of een paar kieviten in een weiland. Tegelijk weet ik vaak nauwelijks wat er op die plek vroeger groeide en leefde. Mijn enthousiasme vertelt me dus nog weinig over hoeveel er verdwenen is. Het landschap heeft een langer geheugen nodig dan het mijne.
Daar kunnen oude beschrijvingen bij helpen. Thijsse laat me over de rand van mijn eigen herinneringen kijken. Ineens staan daar orchideeën en kemphanen waar ik ze zelf nooit heb gekend.
Hoe rijk mag je je omgeving voorstellen?
Natuurlijk blijven tellingen en onderzoek nodig. Daarmee volgen we hoe soorten ervoor staan en of herstelmaatregelen werken. Een herinnering of een mooie beschrijving kan dat werk niet overnemen. Wat Thijsse bij mij losmaakte, was het verlangen om die rijkdom mee te maken. Ik wilde weten hoe zo’n wei klinkt. Hoeveel er beweegt als je een tijdje blijft staan. Wat je allemaal over het hoofd ziet wanneer je er alleen even langsfietst.
Dat verlangen lijkt me waardevol. Zeker als we nadenken over natuurherstel. We hebben ook een voorstelling nodig van wat er mogelijk is. Anders wordt de natuur van vandaag al snel de bovengrens van onze verbeelding. En die grens mag best een eindje opschuiven.
In mijn achtertuin kwam er steeds een bewoner bij
Op kleine schaal heb ik zelf ervaren hoe verrassend dat kan zijn. In mijn stadstuin maakten tegels plaats voor houtsnippers, open bodem, bomen en planten. Ik hielp hier en daar en liet vervolgens veel gebeuren. Daar moest ik soms wel geduld voor opbrengen. Een tuin houdt zich nu eenmaal slecht aan jouw planning.
Gaandeweg kwamen er steeds meer bewoners bij. Vogels, wilde bijen, hommels en planten die zelf een plekje vonden. Inmiddels kijk ik anders naar die kleine lap grond. Er gebeurt van alles waar ik vroeger eenvoudigweg geen ruimte voor had gelaten.
Mijn tuin is uiteraard geen weiland uit de tijd van Thijsse. Wel heeft hij me geleerd hoe snel je verwachtingen kunnen veranderen. Eerst ben je blij met wat bloemen. Later ontdek je hoeveel leven daaromheen kan ontstaan en word je nieuwsgierig naar de volgende bezoeker. Een boom, een bloeiboog en geduld, schreef ik eerder. Vooral dat laatste laat zich lastig bij het tuincentrum aanschaffen.
Ruimte geven vraagt ook iets van ons
Dat geduld hoort bij natuurvolgend beheer. Eerst kijken wat er groeit en leeft. Vervolgens bepalen waar onderhoud nodig is en wat je kunt laten gaan. Blad kan blijven liggen. Dood hout krijgt een plek. Uitgebloeide planten mogen nog een poosje overeind staan. Zo blijft er voedsel en beschutting beschikbaar en krijgen natuurlijke processen de ruimte.
Dat kun je in je eigen tuin doen. Dezelfde vragen spelen in bermen, parken en bij de inrichting van onze steden en landschappen. Wat heeft het leven hier nodig? Welke omstandigheden kunnen we verbeteren? Waar grijpen we telkens in terwijl we ook iets zouden kunnen laten ontstaan? Mijn achtertuin heeft me in ieder geval nieuwsgieriger gemaakt. Als er op zo’n kleine plek al zoveel kan veranderen, wil ik weten wat er op al die andere plekken mogelijk is.

Wat vinden mijn kinderen straks gewoon?
Sinds ik Thijsse las, denk ik vaker na over de natuur waarmee mijn kinderen opgroeien. Wat slaan zij op als vanzelfsprekend? Welke geluiden horen bij hun voorjaar? Hoeveel bloemen staan er in de berm waar ze langsfietsen? Ook hun beeld van normale natuur wordt nu gevormd. Daar hebben we invloed op, met de ruimte die we natuur geven en de keuzes die we maken in beleid, inrichting en beheer.
Ik gun hun bloemrijke bermen, tuinen vol gefladder en gescharrel, vogels in de struiken en een bodem waarin het krioelt. Plekken waar je even blijft hangen omdat er telkens iets gebeurt. En dat ze later, bij het lezen van mijn tuinverhaal, hun schouders ophalen.
"Een paar bijennesten, mam? Dat is toch heel gewoon?"
Tekst en beeld: Lieke Willems, IPC Groene Ruimte
