De Boé in Guinee-Bissau officieel erkend als Key Biodiversity Area
Wageningen University & ResearchKey Biodiversity Areas (KBA) zijn gebieden die volgens internationaal vastgestelde wetenschappelijke criteria van bijzonder belang zijn voor het duurzaam voortbestaan van biodiversiteit. Het wereldwijde KBA-programma brengt deze gebieden in kaart en maakt daarmee zichtbaar waar zich natuurwaarden van mondiaal belang bevinden.
Een KBA-status betekent niet automatisch dat een gebied wettelijk beschermd is. De internationale erkenning kan wel een belangrijke rol spelen bij beslissingen over landgebruik en economische ontwikkeling.
Bijna twintig jaar onderzoek naar chimpansees
Stichting Chimbo doet sinds 2007 samen met lokale dorpsgemeenschappen en internationale partners, waaronder studenten en onderzoekers van Wageningen University & Research, onderzoek naar de chimpansees in de Boé. De nieuwe KBA beslaat circa 2.460 vierkante kilometer in het zuidoosten van Guinee-Bissau.
Door het jarenlange veldonderzoek is inmiddels veel bekend over aantallen chimpansees die er voorkomen, verspreiding en leefgebied. Juist die lange onderzoeksreeks maakte het mogelijk om de betekenis van het gebied te toetsen aan de criteria voor KBA’s.
De Boé is officieel erkend als KBA omdat het gebied een belangrijk deel van de sterk afnemende wereldpopulatie chimpansees (Pan troglodytes) herbergt. Op basis van veldonderzoek naar chimpanseenesten en de daaruit berekende populatiedichtheid komen Binczik en collega's voor de gehele Boé uit op 1.465 tot 4.415 individuen. Deze behoren alle tot de ernstig bedreigde West-Afrikaanse ondersoort (Pan troglodytes verus). Ruim vijf procent van de wereldpopulatie van deze ondersoort leeft in de Boé.
De Boé is de eerste KBA in Guinee-Bissau die volgens de huidige, in 2016 vastgestelde, criteria is beoordeeld en erkend. De negen overige KBA’s in het land zijn oorspronkelijk als Important Bird and Biodiversity Areas (IBA’s) geïdentificeerd, op basis van hun internationale belang voor vogels. De huidige criteria zijn breder en kunnen betrekking hebben op alle soortgroepen en ecosystemen.
Een groep West-Afrikaanse chimpansees (Pan troglodytes verus) vastgelegd met een cameraval in de Boé. Langjarig onderzoek naar chimpansees vormde de wetenschappelijke basis voor de erkenning als Key Biodiversity Area (Bron: Stichting Chimbo)
Veel meer dan chimpansees
Hoewel veel soortgroepen in de Boé nog maar beperkt zijn onderzocht, is al duidelijk dat het gebied naast chimpansees verschillende andere bedreigde diersoorten herbergt. Zo vertellen dorpsbewoners trots dat zij in het gebied leeuwen horen. De aanwezigheid van zowel leeuwen als luipaarden is met cameravallen vastgesteld. De West-Afrikaanse populaties van leeuw (Panthera leo) en luipaard (Panthera pardus) gelden respectievelijk als ernstig bedreigd (CR) en bedreigd (EN). Ook komen drie ernstig bedreigde gierensoorten voor: de kapgier (Necrosyrtes monachus), witruggier (Gyps africanus), en Rüppells gier (Gyps rueppellii), evenals de bedreigde (EN) Temmincks rode franjeaap (Piliocolobus badius temminckii) en de bateleur (Terathopius ecaudatus), een arendachtige.
Voor deze soorten ontbreken voldoende populatiegegevens om te bepalen of het gebied ook voor hen aan de KBA-criteria voldoet. De nieuwe KBA-status is een stimulans om de biodiversiteit verder systematisch in kaart te brengen.
Kenmerkend voor de Boé is het uitgestrekte en nauwelijks gefragmenteerde landschap. Het gebied vormt een uitloper van het Fouta Djallon-gebergte en bestaat uit een mozaïek van savannes, galerijbossen, droge en secundaire bossen, heilige bossen, landbouwveldjes, wetlands en rivieren. Wegen en andere infrastructuur zijn schaars; het gebied wordt slechts doorsneden door onverharde wegen. De Boé is dunbevolkt, met ongeveer 60 dorpen verspreid over het gebied.
De heilige bossen worden vanuit traditionele religieuze gebruiken door de dorpsgemeenschappen beschermd. Ze behoren tot de best bewaarde bosfragmenten in het landschap en liggen vaak rond waterbronnen. In 2022 zijn 178 heilige bossen in de Boé opgenomen in de World Database on Protected Areas (WDPA). Ze zijn daarin geregistreerd als ICCA’s: gebieden die door lokale gemeenschappen zelf worden beschermd en beheerd.
Bauxietwinning vormt groeiende bedreiging
De KBA-erkenning komt op een cruciaal moment. Al lange tijd is bekend dat zich grote hoeveelheden bauxiet in de bodem bevinden. De mogelijke winning hangt al jaren als een donkere wolk boven de Boé. Inmiddels worden de voorbereidingen door mijnbouwbedrijven steeds zichtbaarder en vinden proefboringen plaats.
Stichting Chimbo pleit er al jaren voor dat eventuele bauxietwinning alleen plaatsvindt op een zo duurzaam mogelijke manier, met respect voor natuur, cultuur en dorpsgemeenschappen. Daarom is Chimbo sinds 2016 actief lid van het Aluminium Stewardship Initiative (ASI), dat internationale standaarden en certificering ontwikkelt voor een verantwoorde aluminiumketen.
De huidige ontwikkelingen staan echter haaks op ons streven naar verantwoorde bauxietmijnbouw. Dorpsgemeenschappen worden niet geraadpleegd, proefboringen vinden ogenschijnlijk lukraak plaats, er wordt geboord in heilige bossen en waterbronnen raken vervuild. Dit kan de voorbode zijn van grootschalige dagbouw, met mogelijke aantasting van duizenden hectares.
Juist hier kan de KBA-status verschil maken. Die maakt internationaal zichtbaar dat het niet gaat om zomaar een afgelegen gebied waar bauxiet in de bodem zit, maar om een landschap waarvan de biodiversiteit aantoonbaar van mondiaal belang is. De KBA-status biedt weliswaar geen juridische bescherming tegen mijnbouw, maar kan er wel toe bijdragen dat deze natuurwaarden zwaarder meewegen in beslissingen van overheden, bedrijven en financiers.
Twintig jaar investeren in natuur én mensen
Bescherming van de Boé draait niet alleen om chimpansees. Stichting Chimbo werkt volgens een gemeenschapsgerichte aanpak, waarbij de dorpsgemeenschappen zelf een belangrijke rol spelen in de bescherming van de natuur en daar ook baat bij hebben. In bijna twintig jaar samenwerking is veel opgebouwd, variërend van dorpspatrouilles, lokale brandweerteams en radiocommunicatie tussen de dorpen tot een lokale beheerorganisatie en studiebeurzen voor tienermeisjes. Ook wat samen met de dorpsgemeenschappen is opgebouwd, komt onder druk te staan wanneer grootschalige mijnbouw onvoldoende rekening houdt met mens en natuur. De KBA-erkenning is daarom geen eindpunt. Ze geeft de Boé internationaal meer gewicht en kan helpen om natuur en dorpsgemeenschappen beter te beschermen bij beslissingen over de toekomst van het gebied.
Meer informatie
- Meer over de bescherming van chimpansees in Guinee-Bissau lees je op de website van Stichting Chimbo.
Tekst: René Henkens, Stichting Chimbo en Wageningen University & Research
Beeld: Pixabay (leadfoto: chimpansee in bos ter illustratie, dit is niet een tijdens het onderzoek waargenomen individu); Stichting Chimbo