Meer duikactiviteit, minder rifhaaien op Caribische riffen

De studie is gebaseerd op 995 onderwatervideo-opnames, die tussen 2012 en 2017 zijn gemaakt met zogenoemde 'Baited Remote Underwater Video-systemen' (BRUVs). Het onderzoek omvatte zeven rifsystemen, verspreid over het Caribisch gebied. Camera’s werden ingezet rond zes bewoonde eilanden in het Nederlands Caribisch gebied en op de Sababank, een groot en afgelegen rifgebied met minimale menselijke verstoring.

“Wat opvalt is dat we dit patroon zelfs waarnemen op riffen die ecologisch gezien in goede staat zijn”, zegt Twan Stoffers, visecoloog bij Wageningen University & Research en hoofdauteur van de studie. “Dit suggereert dat menselijke aanwezigheid een belangrijke rol speelt in de verspreiding van deze dieren.”

Verschillen tussen kustriffen en een afgelegen rifgebied

Rond de bewoonde eilanden hing de aanwezigheid van rifhaaien sterk samen met duikactiviteit en kustontwikkeling. Op de Sababank werd een ander patroon gevonden. Op deze afgelegen riffen hing het voorkomen van haaien vooral samen met de kwaliteit van het rif, terwijl langs bewoonde kusten haaien vaker werden aangetroffen in gebieden met lagere menselijke druk.

“Op de Sababank, waar menselijke verstoring minimaal is, bepalen natuurlijke factoren, zoals waterdiepte en rifstructuur, vooral waar rifhaaien voorkomen”, legt Stoffers uit. “Op bewoonde riffen spelen deze natuurlijke factoren een kleinere rol en hangen patronen sterker samen met menselijke activiteit.” Dit betekent dat dezelfde soort, afhankelijk van de lokale omstandigheden, door verschillende factoren wordt beïnvloed.

Soortspecifieke patronen

De invloed van menselijke activiteit en omgevingsfactoren verschilde duidelijk tussen soorten. Voor Caribische rifhaaien hingen lagere aantallen samen met zowel intensieve duikactiviteit als een hogere mate van kustontwikkeling. Deze haaien werden vaker verder uit de kust en op minder verstoorde riffen waargenomen. Voor verpleegsterhaaien en zuidelijke pijlstaartroggen, beide bodembewonende soorten, waren natuurlijke kenmerken van het rif belangrijker. Hun aanwezigheid hing sterker samen met waterdiepte en rifstructuur dan met menselijke activiteit. Verpleegsterhaaien werden vooral aangetroffen op riffen met een complexe structuur, terwijl pijlstaartroggen vaker werden waargenomen op vlakkere, minder gestructureerde zeebodems.

De gevoeligheid voor menselijke aanwezigheid verschilt dus tussen soorten: rifhaaien lijken gevoeliger voor verstoring, terwijl andere diersoorten vooral worden beïnvloed door natuurlijke omgevingsfactoren – en daarmee door de kwaliteit van het rif.

Sociale media als indicator voor duikdruk

Om menselijke activiteit rond de riffen in kaart te brengen, combineerden de onderzoekers ecologische veldgegevens met open databronnen. Geolocaties van onderwaterfoto’s die op sociale media zijn gedeeld, werden gebruikt als indicator voor duikactiviteit en kustgebonden toeristische activiteit, terwijl openbaar beschikbare ruimtelijke gegevens informatie gaven over de omvang van kustontwikkeling.

“Door onderwatervideogegevens te combineren met ruimtelijke indicatoren voor duikactiviteit en kustontwikkeling, konden we patronen analyseren over een groot gebied”, zegt Stoffers. “Deze aanpak is vooral waardevol in gebieden waar gedetailleerde gegevens over recreatief gebruik en door mensen aangelegde infrastructuur ontbreken.”

Implicaties voor rifbeheer

De bevindingen laten zien dat, naast natuurlijke habitatkenmerken, menselijke aanwezigheid rond riffen samenhangt met een lagere aanwezigheid van rifhaaien. Waar eerder onderzoek zich grotendeels heeft gericht op visserij en habitatvernietiging als belangrijkste oorzaak van de afname van haaien, suggereert deze studie dat ook toerisme en kustontwikkeling van invloed zijn op de locatie van rifhaaien. Volgens de onderzoekers onderstreept dit het belang om dergelijke menselijke activiteiten expliciet mee te nemen in ecologisch onderzoek en in het beheer van riffen, naast traditionele factoren, zoals habitatkwaliteit en waterdiepte.

Meer informatie

• Het artikel Anthropogenic disturbance modifies spatial patterns of reef sharks is op 5 april gepubliceerd in het wetenschappelijk tijdschrift Journal of Applied Ecology en online te lezen.
• Je kunt het artikel ook downloaden (pdf: 4,8 MB).

Tekst: Cecile Leuverink en Twan Stoffers, Wageningen University & Research
Beeld: Melanie Meijer Zu Schlochtern (leadfoto: Caribische rifhaai (Carcharhinus perezii); Twan Stoffers; Wiebke Homes