Drie vennen met een rijke schakering aan veenmossoorten en libellen – dat maakt de Zandbosvennen zo bijzonder. Ondanks het feit dat ze 7 tot 8 meter boven het grondwaterpeil liggen, staat er door een komvormige, zeer slecht doorlatende gliedelaag in de bodem vrijwel altijd regenwater in. Dat staat garant voor een goede ecologische waterkwaliteit en dus een grote soortenrijkdom.
Zo vind je er naast open water ook allerlei stadia van hoogveenverlanding, waardoor de ontwikkeling van heideveentjes mogelijk is. Maar tegelijkertijd hebben deze vennen last van verdroging en vermesting. Reden genoeg voor Staatsbosbeheer en provincie Gelderland om Eelerwoude een landschapsecologische systeemanalyse (LESA) met herstelprogramma op te laten stellen.
Vennen werden vijvers
Veel van de vergelijkbare vennen die de Veluwe ooit rijk was, zijn ontwaterd, omgeploegd en bebost, maar de Zandenbosvennen zijn behouden gebleven. De familie Van Vloten, die vanaf 1902 eigenaar was van het landgoed waar de vennen lagen, heeft wel veel omliggende natte heide ontgonnen voor kleinschalige landbouw en bosbouw. Maar de vennen lagen dicht bij hun landhuis – plaatselijk nog bekend als het Ronde Huis, maar inmiddels afgebroken – en werden als vijvers opgenomen in hun landgoedpark. Ook plantten ze er rododendrons bij, die indertijd erg in de mode waren.
Nu zijn rododendrons exoten en in het huidige natuurbeheer inmiddels een stuk minder populair. Ze breiden sterk uit en onderscheppen veel regenwater dat niet meer naar het ven kan stromen om zo de waterstand op peil te houden. Marc Doppenberg, projectleider van de herstelmaatregelen bij Staatsbosbeheer: “Bij de vennen groeiden de rododendrons inmiddels veel te dicht bij het water. In het oorspronkelijke plan was het de bedoeling om vrijwel alle rododendrons weg te halen.”
Petitie van de Nunspeters
Dat plan viel echter slecht bij de Nunspeters, die in 2021 een petitie begonnen. De lokale bevolking blijkt veel te houden van de rododendrons met hun uitbundige bloei. Die zijn al generaties lang een geliefde locatie voor trouwfoto’s van Nunspeetse bruidsparen. “We hebben toen de werkzaamheden stopgezet en een klankbordgroep opgericht. Daarmee hebben we driekwart jaar de tijd genomen om een oplossing te vinden waar niet alleen de natuur beter van werd, maar volgens ons ook de bezoekers vrede mee konden hebben”, vertelt Doppenberg.
De bijeenkomsten met de klankbordgroep, soms in een zaaltje, soms op locatie, boden de gelegenheid om begrip voor elkaar te krijgen. De natuurbeheerders konden uitleggen dat zonder maatregelen de vennen uiteindelijk niet meer zouden bestaan. En de bewoners kweekten begrip voor hun geschiedenis met de rododendrons.
Behulpzame luchtfoto
Doppenberg: “We hebben er ook een deskundige tuinhistoricus bijgehaald. Zij vond een luchtfoto uit 1930 waarop je de contouren van de struiken goed kon zien. Die bleken vier, vijf keer zo klein te zijn, en stonden verder van de vennen af. Uiteindelijk zijn we er met de klankbordgroep in goed overleg uitgekomen om de rododendrons terug te snoeien tot de afmetingen zoals ze rond 1930 waren. Die luchtfoto heeft in de discussie dus heel goed geholpen.”
De maatregelen omvatten meer dan het terugzetten van de rododendrons. Verschillende bomen waren zo dicht bij het ven geplant en inmiddels zo groot geworden dat hun wortels de waterdichte laag dreigden te doorboren. Bovendien zorgde hun stikstofrijke strooisel voor te veel nutriënten en te veel verzuring in de vennen. Ook honden die kuilen graven in de oever en platgelopen paadjes bedreigden de vennen.
Ook de andere benodigde maatregelen – bomen kappen en het verplaatsen van wandelpaden – waren niet altijd meteen populair bij de Nunspeters, dus zijn ook deze maatregelen besproken in de klankbordgroep. Onder de gekapte bomen is de strooisellaag verwijderd. Door wat heidemaaisel te strooien, kreeg de heidevorming op de hoge oevers een goede start.
Vlonderpad, bankje en spartelvijver
Recreanten konden voorheen tot aan de vennen komen en er omheen lopen. Voor hen ligt er nu bij een van de vennen een vlonderpad dat naar een bankje aan de oever leidt waar je goed uitzicht hebt over het ven en de rododendrons. Het pad is verlegd om wandelaars wat verder van het ven te houden. Hondenbaasjes die hun dier graag willen laten ravotten, graven en zwemmen, kunnen terecht bij de nieuw aangelegde spartelvijver, een eindje verderop.
De werkzaamheden zijn uitgevoerd in 2022 en 2023 en inmiddels liggen de vennen er weer mooi bij. Doppenberg: “De hoogveenvorming kan weer haar gang gaan. Door de gefaseerde kap en de aanleg van takkenhopen en -rillen hebben we gezorgd dat ringslangen ruimte hebben gehouden om te schuilen.”
Droge zomer overleefd
Ook boswachter Alex Plantenga is enthousiast: “Het heidemaaisel is mooi aangeslagen: na twee jaar zagen we al bloeiende jonge heideplantjes. Zelfs afgelopen zomer, met die extreme droogte, was een van de vennen niet volledig drooggevallen, al was het waterpeil wel flink gezakt. Dat is niet zo gek, aangezien een ven afhankelijk is van regenwater. Maar als we alle maatregelen niet hadden genomen, dan was het ongetwijfeld nog veel erger geweest.”
Natuurlijk is er wel veel nieuwe opslag van grove den, berk, lariks en thuja en dat is behoorlijk intensief om te bestrijden, maar gelukkig heeft de provincie daar geld voor beschikbaar gesteld.
Doppenberg kijkt tevreden terug op het uiteindelijke proces: “Er zijn nog leden van de klankbordgroep die het jammer vinden en dat begrijpen we ook, maar er zijn er ook die het herstelde gezicht van het ven best kunnen accepteren. Een lid van rond de 70 jaar oud merkte op dat de venoevers weer zo open zijn als toen hij er als kind verstoppertje speelde. En er worden ook alweer trouwfoto’s gemaakt bij de herstelde vennen!”
Meer informatie
- Lees: Duurzame herstelmaatregelen voor levend veen op de website van Eelerwoude.
Tekst: Provincie Gelderland
Beeld: Staatsbosbeheer