Een paddenstoel die van alle kanten wordt belaagd

De Grofplaatrussula (Russula nigricans) is een opvallende verschijning. Jonge exemplaren hebben een lichte, bijna witte hoed, die bij het ouder worden steeds donkerder verkleurt. Uiteindelijk kunnen de vruchtlichamen vrijwel helemaal zwart worden. Ook bij beschadiging treedt een karakteristieke verkleuring op: het vlees wordt eerst roodachtig en daarna zwart. Aan dit zwartworden dankt de soort zijn wetenschappelijke naam 'nigricans'.

Een ander belangrijk kenmerk zijn de dikke, opvallend ver uit elkaar staande plaatjes aan de onderzijde van de hoed. Daaraan heeft de Grofplaatrussula zijn Nederlandse naam te danken. De soort leeft in samenwerking met bomen, waarmee hij via zijn ondergrondse schimmeldraden voedingsstoffen uitwisselt. De zwarte, vaak nog lang herkenbare vruchtlichamen lijken misschien weinig aantrekkelijk, maar voor sommige andere paddenstoelen zijn ze juist een buitenkansje. De Grofplaatrussula blijkt namelijk een geliefde gastheer voor een aantal bijzondere soorten.

De Vertakte collybia: een bizarre verschijning!

Misschien wel de vreemdste belager van allemaal is de Vertakte collybia (Dendrocollybia racemosa). Wie deze soort voor het eerst ziet, zal waarschijnlijk niet direct aan een paddenstoel denken. De dunne, grijsachtige steeltjes hebben talrijke zijtakjes, waardoor ze eerder lijken op miniatuurboompjes of omgekeerd groeiende worteltjes. Boven op de steel kan een piepklein hoedje zitten, terwijl langs de vertakkingen nog kleinere, vaak nauwelijks ontwikkelde hoedachtige structuren voorkomen. Op deze zijtakjes worden ongeslachtelijke sporen, zogenaamde conidiën, gevormd. De soort beschikt daarmee over twee verschillende manieren van voortplanting.

De Vertakte collybia leeft op resten van andere vlezige paddenstoelen, waaronder russula's. Hij beschikt over enzymen waarmee hij het weefsel van zijn gastheer versneld kan afbreken. Maar het meest bijzondere bevindt zich vaak uit het zicht, onderaan de steel. Daar vormt de Vertakte collybia een klein, donker knolletje, een zogenaamd sclerotium. Dit bestaat uit dicht opeengepakte schimmeldraden en bevat reservestoffen.

Wil je zelf graag deze bijzondere verschijning zien? Ga dan eerst op zoek naar de Grofplaatrussula. Als je die hebt gevonden, zoek je zorgvuldig de bodem af rondom de steel. Het is een zeldzame soort, dus hij komt zeker niet bij elke Grofplaatrussula voor. 

De Poederzwamgast: een parasiet met een poederhoedje

Een van de opvallendste belagers is de Poederzwamgast (Asterophora lycoperdoides). Deze kleine paddenstoel groeit rechtstreeks op de vruchtlichamen van russula's, met een duidelijke voorkeur voor de Grofplaatrussula. Vooral oudere, aangetaste exemplaren kunnen soms helemaal bezaaid zijn met tientallen kleine poederzwamgasten.

Aanvankelijk zien ze eruit als kleine, witachtige paddenstoeltjes. Maar naarmate ze ouder worden, verandert hun uiterlijk ingrijpend. De hoedjes raken bedekt met een dikke, bruinachtige poederlaag. Dit poeder bestaat uit grote aantallen dikwandige ongeslachtelijke sporen. Daarmee kan de soort zich verspreiden zonder afhankelijk te zijn van de gewone sporen die op de plaatjes worden gevormd. De Poederzwamgast is een zogenaamde necrotrofe parasiet: hij leeft ten koste van zijn gastheer en draagt bij aan het afsterven en afbreken van diens vruchtlichaam.

De Plaatjeszwamgast: een kleine dubbelganger

Ook de Plaatjeszwamgast (Asterophora parasitica) heeft het op russula's voorzien. Deze soort is nauw verwant aan de Poederzwamgast, maar ziet er toch heel anders uit.

De Plaatjeszwamgast vormt kleine, bleke tot grijsachtige paddenstoeltjes met een duidelijk herkenbare hoed, steel en plaatjes. De hoedjes zijn doorgaans slechts enkele millimeters tot anderhalve centimeter breed. Ze verschijnen op aangetaste vruchtlichamen van russula's en soms ook melkzwammen.

Anders dan bij de Poederzwamgast verandert de hoed niet in een opvallende bruine poedermassa. De Plaatjeszwamgast behoudt veel meer het uiterlijk van een gewone plaatjeszwam. Juist daardoor is hij gemakkelijk over het hoofd te zien.

De verborgen dynamiek van het schimmelrijk

Het klinkt misschien als een luguber tafereel: een paddenstoel die op zijn beurt wordt belaagd door andere paddenstoelen. Maar hoe macaber het er ook uitziet, het is een fascinerend en essentieel onderdeel van de natuur. Waar de ene soort verzwakt of afsterft, grijpt de andere zijn kans. Wat voor de Grofplaatrussula een noodlottig einde betekent, biedt voor andere soorten juist de mogelijkheid om te leven en zich voort te planten.

Tekst: Ronald Morsink, Paddenstoelenonderzoek Nederland
Beeld: Machiel Noordeloos (leadfoto: Grofplaatrussula (Russula nigricans)); Ronald Morsink; Aldert Gutter