Langsteelgraafwespen determineren makkelijker gemaakt met nieuwe soortzoeker

Langsteelgraafwespen zijn grote, kleurrijke wespen die gekenmerkt worden door de lange steel tussen borststuk en achterlijf. Het zijn echte warmteminnaars die je vooral in de zomer tegenkomt. Ze jagen afhankelijk van de soort op rupsen, sprinkhanen of spinnen, als voedsel voor de larven. De levenswijze is solitair, wat betekent dat het vrouwtje het nest in haar eentje bouwt en met prooien bevoorraadt.

Voor 2006 kwamen in Nederland slechts zes soorten langsteelgraafwespen voor. Klimaatopschuivers en exoten hebben ervoor gezorgd dat het aantal soorten sindsdien verdubbeld is. Vorig jaar kon de geelsteelzwaluwwesp als twaalfde soort aan de Nederlandse lijst worden toegevoegd. Met deze nieuwkomers is ook de diversiteit in uiterlijk en levenswijze sterk toegenomen. Naast de zwart en rood gekleurde rupsendoders en aardrupsendoders zijn er nu bijvoorbeeld de op sabelsprinkhanen jagende Mexicaanse zwartsteel met iriserende blauwe vleugels, en de zwart met geel gekleurde zwaluwwespen die spinnen vangen.

Determineren in het digitale tijdperk

Langsteelgraafwespen hebben opvallende kleuren en zijn relatief groot. Ook valt het gedrag, zoals de nestbouw en het slepen met prooien, vaak op. Ze worden daarom veel gefotografeerd en ingevoerd op online platforms voor natuurwaarnemingen, zoals Waarneming.nl. Het aantal waarnemingen dat op deze manier wordt verzameld is een veelvoud van de traditionele waarnemingen gebaseerd op verzamelde exemplaren in collecties. Potentieel krijgen we daarmee een veel beter beeld van de verspreiding en trends van soorten dan vroeger. Het is dan wel belangrijk dat de soorten van foto's te determineren zijn.

Het op naam brengen van die stroom aan waarnemingen op Waarneming.nl was tot voor kort vooral bij de rupsendoders en aardrupsendoders problematisch. Traditionele determinatiekenmerken zijn namelijk vaak niet goed te zien in het veld en op foto’s. Ze zitten bijvoorbeeld op plekken die op foto’s niet zichtbaar zijn of moeten onder een stereomicroscoop bekeken worden. Het digitale tijdperk vraagt dus om andere kenmerken dan entomologen van oudsher gewend zijn om te gebruiken.

Nieuwe kenmerken ontdekt

Voor de soortzoeker Langsteelgraafwespen van Nederland is getracht zoveel mogelijk kenmerken te gebruiken die je in het veld en op de gemiddelde Waarneming.nl-foto kunt zien. Bijkomend voordeel is dat er geen dieren gedood hoeven te worden. Slechts in een enkel geval is het nodig om het dier te vangen om het kenmerk, eventueel met een loep, te bekijken. Voor de jacht op nieuwe kenmerken werden foto’s en collectie-exemplaren bestudeerd en werd de literatuur doorgespit. Een bruikbaar determinatiekenmerk dat zo ‘ontdekt’ werd zijn de viltvlekken op de zijkant van het borststuk van rupsendoders Ammophila. De vorm hiervan is soortspecifiek bij de vrouwtjes.

Van bovenaf kun je dit kenmerk niet goed zien en ook kunnen de viltvlekken bij oude dieren afgesleten zijn. Bij klassieke dichotome tabellen word je gedwongen om bij elke stap naar vaak slechts één kenmerk te kijken en tussen twee kenmerktoestanden te kiezen. Is dit kenmerk niet goed te zien, dan loop je vast. Multi-access keys, zoals soortzoekers, hebben het voordeel dat je bij elke stap zelf kunt kiezen welk kenmerk je gebruikt om te determineren. Dus wanneer je de zijkant van het borststuk niet kunt zien omdat de foto van bovenaf is genomen, zou je kunnen kiezen voor de vlekken op de bovenkant van het achterlijf of de vleugeladering – kenmerken die je van bovenaf wel goed kunt zien.

De soortzoeker maakt ook gebruik van kenmerken die in traditionele tabellen niet gebruikt worden omdat ze alleen bij levende dieren in het veld vastgesteld kunnen worden. Oogkleur is bijvoorbeeld een nuttig determinatiekenmerk dat bij levende dieren bekeken moet worden. Ook de prooisoort en het soort nest zijn typische veldkenmerken die kunnen helpen bij de determinatie. Deze kenmerken zijn in de soortzoeker opgenomen.

Waarnemingen doorgeven

Heb je een langsteelgraafwesp gevonden en gedetermineerd met de soortzoeker? Geef je waarneming dan door via Waarneming.nl. Sommige inheemse rupsendoders en aardrupsendoders lijken achteruit te gaan, terwijl een aantal nieuwkomers zich nog steeds aan het uitbreiden is. Hoe meer waarnemingen er worden gedaan, hoe beter we in de gaten kunnen houden hoe de verschillende soorten er voor staan en zich ontwikkelen. Ook helpen deze waarnemingen om meer over de levenswijze van de verschillende soorten te weten te komen. Zo wordt in de literatuur vermeld dat de kleine rupsendoder jaagt op bastaardrupsen, oftewel de larven van bladwespen. Uit de foto’s op Waarneming.nl blijkt echter dat de prooien uit rupsen van spanners bestaan!

Meer informatie

• Bekijk de soortzoeker Langsteelgraafwespen van Nederland.
• Lees meer over langsteelgraafwespen in het algemeen en over de zes soorten aardrupsendoders en rupsendoders die oorspronkelijk in Nederland voorkomen in De wespen en mieren van Nederland (Hymenoptera: Aculeata) – Nederlandse Fauna 6.

Tekst: Martijn Kos, EIS Kenniscentrum Insecten
Beeld: Martijn Kos (leadfoto: collage van habitus vrouwtje gewone aardrupsendoder en achterlijven verschillende soorten langsteelgraafwespen); Pieter van Breugel