Kirby’s langsteelgraafwesp verovert Nederland in rap tempo

Veel insectensoorten in Nederland gaan achteruit door menselijk handelen. Onder andere stikstof, landbouwgif en klimaatverandering eisen hun tol. De opwarming van het klimaat zorgt er echter ook voor dat nieuwe soorten zich hier kunnen vestigen. Langsteelgraafwespen zijn een groep met relatief veel van dergelijke klimaatprofiteurs. Uit Nederland zijn tot nu toe twaalf soorten langsteelgraafwespen bekend. Zes daarvan zijn pas vanaf 2006 voor het eerst aangetroffen.

Opmars vanaf 2019

Ook Kirby’s langsteelgraafwesp is een nieuwkomer die pas in 2019 voor het eerst in Nederland werd gezien. Deze zuidelijke soort is de laatste jaren bezig met een razendsnelle opmars naar het noorden. In 2020 werden de eerste vondsten gedaan in België en Duitsland en in 2021 in Luxemburg.

In 2019 waren er op de eerste Nederlandse vindplaats in Brunssum slechts twee waarnemingen van steeds één exemplaar. In 2020 werd de soort daar echter door veel waarnemers met vaak meerdere exemplaren tegelijk waargenomen, daaronder ook nestelende vrouwtjes. In 2021 werd deze langsteelgraafwesp ook op twee meer noordelijk gelegen locaties in Limburg waargenomen. Vanaf 2025 gaat het snel: nog meer plekken in Limburg, maar ook in Noord-Brabant en zelfs in Hoek van Holland. Dit jaar was er een explosieve toename van het aantal waarnemingen: van negen in 2025 naar 208 in 2026. Kirby’s langsteelgraafwesp werd deze zomer ook voor het eerst in Utrecht, Gelderland en Overijssel gespot. Vermoedelijk zal de soort ook de komende jaren verder naar het noorden oprukken.

Zelf op zoek

Als je zelf op zoek wilt gaan naar Kirby’s langsteelgraafwesp, is de herkenning geen probleem. Net als andere op en nabij de grond levende verwanten, zoals rupsendoders en aardrupsendoders, is het een vrij grote, zwarte wesp met een deels rood gekleurd achterlijf, lange poten en een extreme wespentaille: de lange steel. Kirby’s langsteelgraafwesp is echter onmiskenbaar door de witte achterranden van de rode en zwarte achterlijfsegmenten. Een topplek om deze prachtige langsteelgraafwesp te zien is nog steeds rond de eerste plek waar ze werd ontdekt, met name de Brunssummerheide. Nog leuker is het natuurlijk om zelf nieuwe locaties te ontdekken. Naar verwachting zal de soort de komende jaren op veel nieuwe plekken opduiken. Hoewel de piek van de vliegtijd in augustus ligt, zijn ze van juni tot en met september te vinden, dus wie weet kun je dit jaar nog nieuwe locaties ontdekken!

Geschikte plekken om te zoeken zijn open landschappen, zoals heide en droge graslanden, waar kale bodem te vinden is. Daar worden de vrouwtjes vaak gezien als ze werken aan het nest. Wat de grondsoort betreft zijn ze niet al te kritisch zolang er makkelijk in te graven is en het niet al te los zand betreft. Ook kunnen ze soms slepend met prooien worden gezien. Dat zijn altijd veldsprinkhanen, in Nederland vaak knopsprietjes. Tegen het vallen van de avond en vroeg in de ochtend kun je Kirby’s langsteelgraafwespen ook slapend aantreffen, vaak met meerdere bij elkaar. De wespen bijten zich daarvoor met de kop naar beneden vast aan plantenstengels.

Waarnemingen doorgeven

Heb je Kirby’s langsteelgraafwesp gevonden, geef je waarneming dan door via Waarneming.nl. Let ook eens op de andere langsteelgraafwespen. Rupsendoders, aardrupsendoders en de sabelsprinkhanendoder zijn vaak op dezelfde plekken te vinden als Kirby’s langsteelgraafwesp. Deze soorten zijn niet zo makkelijk te determineren als Kirby’s langsteelgraafwesp, maar daar kan de soortzoeker Langsteelgraafwespen van Nederland je bij helpen. Sommige rupsendoders en aardrupsendoders lijken achteruit te gaan, terwijl een aantal nieuwkomers, zoals Kirby’s langsteelgraafwesp, zich nog steeds aan het uitbreiden is. Hoe meer waarnemingen er worden gedaan, hoe beter we in de gaten kunnen houden hoe de verschillende soorten ervoor staan en zich ontwikkelen.

Meer informatie

• Artikel: Kirby's langsteelgraafwesp Prionyx kirbii, een zoveelste nieuwkomer voor Nederland en België (Hymenoptera: Sphecidae).
• Duitstalig artikel met veel informatie over de biologie: Rasante Expansion von Prionyx kirbii (Vander Linden, 1827) in Südwestdeutschland (Hymenoptera, Sphecidae) mit Anmerkungen zur Biologie (pdf: 0,7 MB).
• Bekijk de soorzoeker Langsteelgraafwespen van Nederland.
• Lees meer over langsteelgraafwespen in het algemeen en over de zes soorten aardrupsendoders en rupsendoders die oorspronkelijk in Nederland voorkomen: De wespen en mieren van Nederland (Hymenoptera: Aculeata) – Nederlandse Fauna 6.

Tekst: Martijn Kos, EIS Kenniscentrum Insecten
Beeld: Gert-Jan de Rechter (leadfoto: vrouwtje Kirby's langsteelgraafwesp); Stephan Bader
Kaartjes: Waarneming.nl