Waterstand duinen eerder in beeld
PWNAan het begin van het voorjaar 2025 was de grondwaterstand hoog – de effecten van de natte jaren 2023 en 2024 waren nog duidelijk merkbaar. Dit jaar is het anders. Begin maart werd in het duingebied, waar PWN water zuivert, al gemeten dat de grondwaterstand lager is dan normaal. "Bovendien waren de eerste maanden van dit jaar relatief warm", zegt Chris Leerlooijer, die zich als ecohydroloog bij PWN bezighoudt met natuur- en watersystemen. "25 februari was de eerste dag waarop het boven de 15 graden Celsius werd. In de jaren '80 lag die datum rond 13 maart, volgens gegevens van Weeronline.
Veel of weinig water
Door klimaatverandering hebben we gemiddeld hogere temperaturen. Voor Nederland betekent dat meer verdamping en een langer groeiseizoen. Dat kan ertoe leiden dat de zoetwaterbel onder de duinen sterker krimpt en er minder water beschikbaar is voor de planten en bomen. Vegetatie in de duinen maakt om te groeien niet alleen gebruik van de regen die valt, maar ook van het water in de bodem, het grondwater. Naast langdurige droogte zien we ook vaker periodes met veel regen. Bij al deze veranderingen willen we de zoetwaterbel goed in de gaten kunnen houden. Voor ons eigen natuurbeheer én voor onze omgeving."
Laag met zoet water
Eerst even over de zoetwaterbel: dit is een natuurlijke voorraad zoet grondwater die onder de hele Nederlandse duinenrij ligt. Regenwater zakt door het poreuze duinzand en vormt daar een laag in de bodem met zoet water. Omdat zoet water lichter is dan zout water rust het bovenop het zoute grondwater. Deze twee lagen mengen slecht, zoals te zien is op de afbeelding hieronder. In het gebied van PWN, tussen Zandvoort en Bergen, is de zoetwaterbel gemiddeld 4 kilometer breed en ongeveer 100 meter dik. De bel is van groot belang voor de landbouw, de natuur en als noodvoorraad voor de drinkwatervoorziening. "We maken ons niet meteen zorgen als de waterstand wat lager is – we weten dat de duinnatuur tegen een stootje kan – maar de extremen tussen droogte en wateroverlast worden steeds groter en komen steeds vaker voor. Daar kan de vegetatie het wel moeilijk mee krijgen. Daarom willen we meer inzicht krijgen in de zoetwaterbel: hoe staat hij ervoor, hoeveel krimpt hij bij een droger klimaat en wat gebeurt er als de jaarlijkse neerslag blijft toenemen? En wat betekent het bijvoorbeeld als de druk vanaf zee groter wordt door de stijgende zeespiegel?"
Zes meetpunten
Om de bewegingen van de zoetwaterbel beter te kunnen monitoren, is PWN dit voorjaar begonnen met real-time metingen in het hele duingebied. Als eerste stap zijn op zes plaatsen in het duingebied meetpunten ingericht die dagelijks metingen doorsturen. Continue metingen zijn niet nieuw, maar voorheen waren de data pas na langere tijd beschikbaar. "Voor algemene kennis is dat prima", zegt Leerlooijer, "maar met de veranderende omstandigheden kregen we behoefte aan actuelere gegevens. Door die bijvoorbeeld te koppelen aan de verwachtingen van het KNMI kunnen we eerder op ontwikkelingen in de grondwaterstand anticiperen. De wateroverlast van 2024 overkwam ons net zo goed als iedereen, en de actuele informatie die we over het grondwater konden geven was vaak beperkt. Dat willen we verbeteren. We willen ook onze omgeving graag tijdig kunnen informeren."
Zeegroene zegge
Beter informeren, maar ook het optimaliseren van het beheer is een belangrijk doel van de nieuwe meetmethode. Leerlooijer houdt zich onder meer bezig met de effecten van de wisselende waterstanden op de vegetatie. De overvloed aan water in 2023 en 2024 was nog niet eerder vertoond, maar wat als we deze situatie vaker gaan meemaken door het extremer wordende klimaat? "In 2025 kwamen de parnassia en moeraswespenorchis veel minder op, omdat er veel water in de duinvalleien stond. De snelgroeiende zeegroene zegge profiteerde juist van al dat water met vrijkomende voedingsstoffen en verdrong de kleine duinplanten. We gaan altijd uit van de veerkracht van de natuur, want we weten hoe groot die is. Na eerdere natte periodes hebben de kleine duinplanten zich namelijk hersteld. De kennis over de grondwaterstand helpt ons met beheerkeuzes. Ook daarom is het belangrijk om actuele metingen te hebben die we kunnen vergelijken met eerdere jaren. Hoe beweegt de zoetwaterbel? Zien we patronen? Daardoor kunnen we de huidige situatie beter begrijpen en er sneller op handelen. Ook daarbij gaan de real-time metingen ons helpen."
Meer informatie
- Lees meer over water en droogte in de duinen.
Tekst en beeld: PWN