Invasieve Boomwurger gevonden in waterwingebieden

Boomwurger (Celastrus orbiculatus) doet zijn naam eer aan. Deze houtige klimplant die behoort tot de Kardinaalsmutsfamilie (Celastraceae), windt zich om de stam en de takken van bomen. De plant heeft verspreid staand blad dat 5 tot 12 centimeter lang is, met een gekarteld gezaagde rand. De stengels kunnen tot 3 meter per jaar in de lengte groeien en de plant kan makkelijk tot 20 meter hoog in bomen klimmen. Door de diktegroei van de klimmende stengels worden de vaten in de bast van de 'gastheer' afgeknepen. Dit belemmert het transport van voedingsstoffen in de boom wat zijn groei remt en waardoor hij zelfs geheel of gedeeltelijk af kan sterven. Door het extra bladoppervlak van Boomwurger bovenin de kroon, vangen de bomen meer wind. Bij harde wind waaien bomen – die door 'wurging' toch al verzwakt zijn – eerder om. Niet-klimmende stengels van Boomwurger zijn in de ondergroei van bossen dominant aanwezig. Ze verdringen inheemse soorten en belemmeren de natuurlijke bosverjonging. Boomwurger is tweehuizig en kan zich verspreiden door worteluitlopers en zaad. De oranjerode vruchten worden door vogels gegeten en vervolgens via hun ontlasting verspreid.

Succesvolle verwijdering eerdere vondsten

De eerste vondst van Boomwurger in Nederland in een natuurterrein was in 2019 in het Lauwersmeergebied. Dankzij snelle herkenning en optreden van de boswachter is voorkomen dat deze exoot zich verder kon verspreiden in het gebied. Het betrof een meer dan 10 jaar oude individuele plant die tot hoog in een wilg groeide op een afgelegen eiland. Er zijn geen vruchten aan de plant gezien. De plant is afgezaagd en uitgegraven. In de navolgende jaren is de wortelopslag herhaaldelijk verwijderd.

In 2024 is een grote besmetting van Boomwurger geconstateerd aan de rand van een golfterrein bij Hattem. Vruchtdragende planten groeiden tot hoog in de bomen. Her en der stonden kleinere mannelijke en vrouwelijke planten en via worteluitlopers reikte de soort tot aan de eikenbomen 20 meter verderop. Kleine bomen bezweken onder de last van de liaan met stengels tot 5 centimeter dik. De beheerder van de golfbaan heeft het op zich genomen om de planten te verwijderen en het terrein opnieuw in te richten.

Nieuwe vondsten in waterwingebieden

In Meijendel groeit Boomwurger zichtbaar naast een dienstpad. Hierdoor kon een oplettende medewerker van Dunea een melding maken. De lange scheuten met donkergroen blad vielen op, omdat ze duidelijk afweken van het blad van de vlier waarover Boomwurger woekerde. De plant is hoogstwaarschijnlijk verspreid door een vogel die op de vlier is gaan rusten. Hier is Boomwurger nog jong, ogenschijnlijk 2 tot 3 jaar oud, maar groeit snel. Er zijn al worteluitlopers tot enkele meters bij de vlier vandaan aangetroffen. Om verdere groei en verspreiding te voorkomen heeft terreinbeheerder Dunea de Boomwurger en vlier volledig uitgegraven. Daarna wordt gecontroleerd op wortelopslag.

In Ruinerwold staan forse planten met stengels tot meer dan 5 centimeter diameter die reiken tot boven in de eiken van meer dan 20 meter hoog. Worteluitlopers woekeren in de ondergroei van het bosje en tussen de bramen en Veelbloemige roos langs de zoom. Een ogenschijnlijk jongere besmetting, afgaand op de diameter van de stengels, staat iets verderop met takken tot in de boomkronen. Gelukkig zijn er geen vruchten zichtbaar, waardoor de plant niet over grote afstanden verspreid is door vogels. Terreinbeheerder WMD (Waterleiding Maatschappij Drenthe) gaat alle stengels afknippen en de bodem kaal trekken. Volledig afgraven zal teveel nevenschade opleveren. Komende jaren wordt de wortelopslag verwijderd.

Nog niet aanwezig of gewoon verstopt?

In het algemeen valt de plant pas op in het najaar als het blad verkleurt naar oranjegeel, en uiteraard al helemaal als de plant vruchten heeft. Bij een open vrucht steekt het oranjerode omhulsel van het zaad (arillus) scherp af tegen de gele vruchtkleppen.

Het blijft een raadsel waarom de plant, die toch veel aangeplant is in botanische tuinen – maar ook gewoon bij particulieren – zich niet verder verspreidt via de ogenschijnlijk aanlokkelijke vruchten. Desalniettemin wordt de ontwikkeling van Boomwurger in Nederland goed in de gaten gehouden.

Meld je vondst!

Waarnemingen van verwilderde exemplaren Boomwurger kunnen doorgegeven worden via Verspreidingsatlas.nl en Waarneming.nl. Let daarbij vooral op de aanwezigheid van vruchten en geef het door als je vruchten ziet. De vruchten van Boomwurger blijven tot ver in de herfst aan de plant zitten.

Meer informatie

• Meer informatie over Boomwurger in Europa is te lezen in het Risicoanalyserapport Boomwurger (pdf: 2,6 MB) van het Nederlands Expertise Centrum Exoten (NEC-E).

Tekst: Leonie Tijsma & Baudewijn Odé, FLORON; Gijs ten Napel, Dunea; Ewoud Kemper, WMD; Johan van Valkenburg, Jesse Beyer & Lisette de Hoop, NVWA
Beeld: Johan van Valkenburg; Edu Boer; Jesse Beyer