Hoe de wolf zich aanpast aan Nederland

De wolven in Nederland leven in een ander landschap dan soortgenoten in dunbevolkte delen van Europa. Nederland is dichtbevolkt, doorsneden door wegen en intensief in gebruik voor landbouw, wonen, werken en recreatie. Natuurgebieden liggen als eilanden in dat landschap en worden dagelijks door mensen bezocht. 

Erik Koffeman gebruikt hiervoor de term ‘Nederwolf’, een verwijzing naar het gelijknamige boek van journalist en jager Oswin Schneeweisz en schrijver Wouter Roorda uit 2025. Daarin onderzoeken zij hoe de wolf zich verhoudt tot het dichtbevolkte Nederlandse landschap en de maatschappelijke discussie rond zijn terugkeer. Koffeman gebruikt de term niet als aanduiding voor een aparte ondersoort, maar als typering van een wolf die vanaf zijn geboorte met menselijke aanwezigheid te maken heeft. Tijdens de Nationale Faunadag bij IPC Groene Ruimte op vrijdag 18 september presenteerde hij bevindingen uit monitoring en veldwaarnemingen op de Veluwe. Het was voor het eerst dat een officiële faunabeheerorganisatie haar inzichten over de Nederlandse wolf in deze vorm breed met professionals deelde.

Aanwezig zonder gezien te worden 

Hoe onopgemerkt een wolf zich door Nederland kan bewegen, blijkt uit de route van een gezenderd dier. Deze solitaire wolf legde volgens Koffeman ruim 2500 kilometer af en trok daarbij door onder meer Drenthe, Gelderland en Utrecht. Ondanks die afstand werd het dier onderweg niet door mensen opgemerkt.

De route laat zien dat afwezigheid van waarnemingen niet hetzelfde is als afwezigheid van wolven. Bovendien kunnen vrijgekomen territoria snel opnieuw worden bezet. Nadat een wolf van de Veluwe verdween, nam een ander dier volgens Koffeman binnen enkele dagen zijn plaats in. Het verwijderen of verdwijnen van een exemplaar betekent dus niet automatisch dat een geschikt leefgebied langdurig leeg blijft.

Prooidieren veranderen hun gedrag 

De aanwezigheid van de wolf werkt door in het gedrag van wilde prooidieren. Op de Veluwe ziet Faunabeheereenheid Gelderland veranderingen bij wilde zwijnen, edelherten en reeën. 

Wilde zwijnen bewegen vaker in grotere rotten en ook edelherten zoeken bescherming in grotere roedels. Een grotere groep kan gevaar eerder signaleren en zich beter verdedigen. Reeën kiezen een andere strategie. Zij laten zich moeilijker zien en verplaatsen hun activiteit steeds meer naar rustige uren en de nacht. Dit alles is relevante informatie voor het wildbeheer.

Wolf neemt beheer niet over 

Veel kennis over wildpopulaties is gebaseerd op tellingen en andere waarnemingen. Wanneer dieren zich anders over een gebied verspreiden, grotere groepen vormen of minder vaak zichtbaar zijn, verandert mogelijk ook het beeld dat tijdens tellingen ontstaat. Beheerders moeten daarom verder kijken dan het aantal dieren dat op een moment wordt waargenomen. Groepsgrootte, verspreiding, zichtbaarheid en het tijdstip waarop dieren actief zijn, worden belangrijker. De komst van de wolf voegt zo een nieuwe factor toe aan de interpretatie van populatiegegevens.

De wolf heeft invloed op de omvang en samenstelling van wildpopulaties. Die invloed is alleen niet voor iedere soort of leeftijdsklasse gelijk. Volgens Koffeman vindt een groot deel van de predatie plaats onder jonge dieren. Bij edelherten en damherten gaat het bijvoorbeeld vooral om kalveren. Op volwassen dieren is het effect kleiner. Ook bij wilde zwijnen kan de wolf de groei van de populatie temperen. Maar dat betekent nog niet dat hij de populatie reguleert. Onder voor de soort gunstige omstandigheden blijft de populatie toenemen.

De terugkeer van een toppredator maakt menselijk ingrijpen niet vanzelf overbodig. De wolf vervult opnieuw een ecologische rol, waardoor het bestaande faunabeheer verandert. Bij hoge aantallen kunnen herten, reeën en wilde zwijnen overmatig veel jonge bomen, struiken, kruiden en bloemen eten of beschadigen. Daardoor krijgt de vegetatie op delen waar de dieren leven onvoldoende kans om zich te herstellen en blijft de variatie aan planten en leefgebieden beperkt. Beheer kan daarom nodig blijven om bosverjonging en biodiversiteitsherstel mogelijk te maken.

Bescherming van vee

Ook menselijke keuzes bepalen welke prooien kwetsbaar zijn. Door mensen gehouden kuddes zijn vaak kleiner, anders samengesteld en door rasters beperkt in hun bewegingsruimte. Daardoor kunnen zij zich minder goed verdedigen dan natuurlijke kuddes. In Gelderland worden daarom al verschillende maatregelen getroffen. Zo zet de Rhedense Schaapskudde op de Veluwezoom, in samenwerking met Natuurmonumenten, naast wolfwerende rasters ook kuddebeschermingshonden in. Zij blijven overdag en ’s nachts bij de schapen en bewaken de kudde tegen mogelijke aanvallen. Zo kan de schaapskudde de heide blijven begrazen, wat belangrijk is voor het beheer van het gebied. Bescherming van vee is dan ook een structureel onderdeel van samenleven met de wolf.

Geboren met de mens in de neus 

De huidige generatie wolven in Nederland kent menselijke aanwezigheid vanaf de geboorte. Wandelaars, fietsers, voertuigen, bebouwing en recreatie horen bij het landschap waarin zij opgroeien. Dat hoeft niet direct tot problemen te leiden. Een wolf kan mensen ruiken of horen en toch afstand houden. Het wordt anders wanneer een wolf leert dat mensen geen bedreiging vormen en menselijke aanwezigheid steeds minder vermijdt. Gewenning kan stap voor stap ontstaan. Gedrag dat eerst als uitzonderlijk geldt, kan daardoor langzaam normaler worden. 

Volgens Koffeman vraagt dat om tijdig en consequent optreden. Een manier om een wolf opnieuw te leren afstand te houden tot de mens is aversieve conditionering. Daarbij wordt het dier onaangenaam verrast, bijvoorbeeld met geluid of een ander afschrikmiddel – dit kan ook een pijnprikkel zijn, zoals een paintball. De reactie moet krachtig genoeg zijn om effect te hebben. Een prikkel die te zwak of te voorspelbaar wordt toegepast, kan juist onderdeel worden van de gewenning.

Ook de locatie bepaalt welke reactie passend is. In het territorium van de wolf zal de mens rekening moeten houden met de aanwezigheid van het dier. In overgangsgebieden delen mens en wolf het landschap en zijn heldere gedragsregels nodig. Binnen de bebouwde kom moet volgens Koffeman duidelijk worden gemaakt dat de wolf daar niet welkom is. “En dat geeft niets. In iedere relatie moet je je grenzen kunnen aangeven”, merkt Koffeman gekscherend op.

Co-existentie vraagt om keuzes 

Samenleven met de wolf wordt soms uitgelegd als ruimte geven en verder zo min mogelijk ingrijpen. De bevindingen van Faunabeheereenheid Gelderland laten een actiever beeld zien. Co-existentie vraagt om monitoring, bescherming van gehouden dieren, aangepast populatiebeheer en duidelijke grenzen aan gedrag.

Daarbij gaat het niet alleen om de wolf. De komst van het dier verandert ook het gedrag van hoefdieren, de manier waarop populaties worden gevolgd en de afwegingen die beheerders maken. Zelfs bosverjonging, begrazingsbeheer en de inrichting van het landschap kunnen niet los worden gezien van de nieuwe predator. De Nederlandse wolf, oftewel de Nederwolf, is daarmee meer dan een teruggekeerde soort. Hij maakt zichtbaar hoe sterk wilde dieren, menselijke keuzes en landschapsinrichting elkaar beïnvloeden.  

Verdiep je in grofwildbeheer

De komst van de wolf voegt een nieuwe factor toe aan het beheer van grofwild: grote, vrijlevende hoefdieren zoals reeën, wilde zwijnen, edelherten en damherten. In de opleiding Grofwildbeheer leer je deze dieren, hun leefgebieden en populatieontwikkeling beter begrijpen.

Nationale Biodiversiteitsdag

Fauna en het beheer ervan heeft invloed op biodiversiteit en het voorkomen van andere soorten. Ben je geïnteresseerd in biodiversiteit in verschillende schaalniveaus? Op vrijdag 6 november organiseert IPC Groene Ruimte de Nationale Biodiversiteitsdag waar het praktisch toepassen van biodiversiteit centraal staat.

Tekst: Meike Wessels, IPC Groene Ruimte
Beeld: Shutterstock (leadfoto: de 'Nederwolf' past zich aan aan het Nederlandse landschap); IPC Groene Ruimte