Beter getij voor spons als gewei

Stichting ANEMOON
22-NOV-2026 - Jarenlang ging de Geweispons in de Oosterschelde en het Grevelingenmeer achteruit. Maar een uitgebreide analyse van duikwaarnemingen leverde goed nieuws op. Op diverse plaatsen in onze wateren worden deze geweivormige sponzen weer vaker waargenomen.

Sponzen zijn relatief eenvoudige organismen, maar uitermate interessant. Uit de Nederlandse wateren zijn ongeveer 35 soorten bekend, waarvan er 5 in zoet water leven. De rest komt voor in zee en brak water. De Geweispons (Haliclona oculata) is een karakteristieke verschijning in onze zoute wateren. Deze meestal grijsgele spons groeit op een harde ondergrond en dankt zijn naam aan de vertakkingen, die soms aan het gewei van een hert doen denken. Op beschutte plaatsen zijn de takken relatief dun, terwijl ze op plaatsen met veel waterbeweging breder en afgeplat kunnen zijn. Gewoonlijk worden de sponzen zo'n twintig centimeter hoog, maar heel soms kunnen ze een hoogte bereiken van een halve meter.

Een schat aan duikwaarnemingen

Sinds 1994 brengen sportduikers binnen het Monitoringproject Onderwater Oever (MOO) van Stichting ANEMOON het onderwaterleven in kaart. Ze leggen daarbij vast welke soorten ze tijdens hun MOO-duiken aantreffen en in welke aantalsklassen. Ook noteren ze welke soorten niet zijn gezien, terwijl er wel op is gelet. Deze systematische manier van waarnemen maakt het mogelijk om veranderingen door de jaren heen zichtbaar te maken.

Inmiddels heeft dat een enorme hoeveelheid gegevens opgeleverd. Stichting ANEMOON is momenteel bezig met een zeer uitgebreide analyse van al deze duikwaarnemingen. Daarbij wordt onderzocht hoe het voorkomen van een groot aantal soorten in de loop van de jaren is veranderd. De resultaten worden gepubliceerd in een reeks rapportages onder de naam Het Duiken Gebruiken. Inmiddels wordt hard gewerkt aan Het Duiken Gebruiken 6. Omdat het om veel gegevens en soorten gaat, zal deze publicatie nog wel enige tijd op zich laten wachten. Van de Geweispons zijn de gegevens al bekeken en geanalyseerd. Daarbij lieten de voorlopige resultaten iets opvallends zien.

Lang omlaag, nu weer omhoog

In de Oosterschelde bleef de Geweispons gedurende de jaren negentig en de eerste jaren van deze eeuw op een relatief hoog niveau aanwezig. Vanaf ongeveer 2005 zette een langdurige achteruitgang in. Rond 2021 werd een dieptepunt bereikt. Daarna veranderde het beeld in positieve zin. In slechts enkele jaren tijd is de Geweispons weer duidelijk toegenomen.

In het Grevelingenmeer verliep de ontwikkeling anders. Daar nam de Geweispons aanvankelijk juist toe, tot ongeveer 2009. Vervolgens ging het snel bergafwaarts. Rond 2020 was nog maar een klein deel van het vroegere niveau over. Maar ook hier laten de laatste jaren een opmerkelijke opleving zien.

Trend van de Geweispons in Oosterschelde en Grevelingenmeer, berekend met TRIM en TrendSpotter. Voorlopige resultaten uit een analyse van systematische duikwaarnemingen, gedaan in het kader van het Monitoringproject Onderwater Oever en Het Duiken Gebruiken 6. Boven: links Oosterschelde, rechts Grevelingenmeer. Onder, van links naar rechts: noord-, oost- en westtak van de Oosterschelde

Verschillen binnen de Oosterschelde

Als we de Oosterschelde in verschillende deelgebieden opsplitsen, zien we dat de opleving niet overal even duidelijk is. Vooral in de noordtak en het oostelijk deel van de Oosterschelde is de recente opleving het meest spectaculair. In beide gebieden was de Geweispons rond 2020 tot 2022 op een bijzonder laag niveau beland. Daarna volgde een snelle toename. In het westelijke deel van de Oosterschelde zien we vooralsnog geen duidelijk vergelijkbare opleving. De Geweispons is dus op verschillende plaatsen bezig aan een herstel, maar de vroegere niveaus zijn nog niet bereikt.

Wat zit er achter deze veranderingen?

Waarom de Geweispons eerst sterk achteruitging en nu op verschillende plaatsen weer opbloeit, weten we nog niet. Ook is onduidelijk waarom de soort zich in het ene deel van de Oosterschelde zo sterk herstelt, terwijl de achteruitgang elders doorgaat. Stichting ANEMOON onderzoekt welke veranderingen in de leefomgeving hierbij een rol kunnen spelen. Ook kijken we naar vergelijkbare patronen van organismen die op de een of andere manier met de Geweispons verbonden zijn.

In mei 2026 besteedden we op Nature Today aandacht aan de opvallende comeback van de Satijnslak (Jorunna tomentosa). Deze zeenaaktslak leeft van sponzen, waaronder de Broodspons en vooral ook de Geweispons. Met zijn rasptong schraapt hij stukjes sponsweefsel af. De vraag is of de toename van de slak (alleen) met het herstel van zijn voedselbron te maken heeft, of dat beide organismen op dezelfde veranderingen in het onderwaterecosysteem reageren. Een andere vraag betreft het plaatselijk massale voorkomen van de Pacifische klauwpootvlokreeft (Ericthonius didymus). Deze kokerbouwende soort overwoekert veel oppervlakken en organismen, waaronder ook de Geweispons, waarop de kokers vaak gezien worden. De opkomst van deze exoot kwam echter pas na 2021 op gang. Hoewel we op veel vragen nog geen antwoord hebben, lijkt de opkomst van de Geweispons positief nieuws. De komende analyses moeten meer duidelijkheid geven over de ontwikkelingen bij de Geweispons en andere soorten in het Nederlandse mariene kustgebied.

Geweispons met daarop (kokers van) de Pacifische klauwvlokreeft in de omgeving van de Zeelandbrug, 2022

Monitoring onder water: meedoen?

Deze en andere analyseresultaten van het Monitoringproject Onderwater Oever (MOO) laten opnieuw zien hoe waardevol de jarenlange inzet van duikende vrijwilligers is. Dankzij hun waarnemingen worden veranderingen in het onderwaterleven zichtbaar die anders gemakkelijk onopgemerkt zouden blijven.

Stichting ANEMOON bestaat inmiddels ruim 33 jaar. Een lange tijd van waarnemen, ondersteunen, analyseren en publiceren, met door de jaren heen hulp van honderden waarnemers, medewerkers en sympathisanten. Burgerwetenschap op een aantrekkelijk en altijd boeiend niveau. We nodigen ook nu alle geïnteresseerde sportduikers weer van harte uit om mee te doen aan het MOO. Ook als je nog niet zoveel soorten kent, ben je welkom. Je kunt vrijblijvend een keer meeduiken met ervaren MOO-waarnemers of deelnemen aan een MOO-weekend. Wie weet help je met jouw duikwaarnemingen wel het antwoord te vinden op de vraag waarom de Geweispons nu weer zo opvallend in de lift zit! Wil je meer weten of meedoen? Kijk dan op de MOO-projectpagina van Stichting ANEMOON of stuur een mail naar info@anemoon.org.

Tekst: Adriaan Gmelig Meyling en Rykel de Bruyne, Stichting ANEMOON
Beeld: Mick Otten (leadfoto; Geweispons onder water); Stichting ANEMOON, Het Duiken Gebruiken 6 (in prep); Marion Haarsma