Ruimte voor bomen in het omgevingsplan

Veel gemeenten hebben dit al opgepakt en planten bomen met ruimere groeiplaatsen, zodat bomen de kans krijgen om écht groot en oud te worden. Maar de stad kent meer ruimteclaims. Woningbouw, wegen, kabels en leidingen vragen allemaal plek en vaak gaat dat dan ten koste van de groeiruimte voor bomen. In de civiele wereld is het bovendien gebruikelijk om voortvarend ruimte te reserveren voor dit soort functies. Het publieke belang weegt tenslotte zwaar.

Bomen krijgen die ruimte niet altijd. In plannen staan ze nog te vaak als stippen op de kaart, of als lijnen bij een laanstructuur. De ruimte die ze boven- en ondergronds nodig hebben, blijft buiten beeld. Voor civiel technici is het daardoor lastig om goed rekening te houden met de behoeften aan ruimte van stedelijk groen om gezond en groot te kunnen uitgroeien.

Ruimteclaim voor een duurzame toekomst

Huizen en wegen hebben vaste maten. Wat nu 20 meter breed is, is dat over dertig jaar nog steeds. Maar bomen werken anders, die groeien en vragen steeds meer ruimte. Een boom van tachtig jaar oud neemt met kroon en wortels veel meer plek in dan het jonge boompje dat net uit de kwekerij komt. Bij de aanplant wordt die toekomstige ruimte steeds vaker wel meegerekend, maar bijna nergens wordt die ook vastgelegd. En dat wringt, want bij een volgende ruimtelijke ontwikkeling kan de ruimte buiten de directe groeizone van de boom alsnog geclaimd worden, bijvoorbeeld voor een gebouw of een weg. Soms wordt bij de aanleg van een nieuw kabeltracé een sleuf gegraven net buiten het wortelpakket. Op dat moment lijkt er niets aan de hand, maar tien of vijftien jaar later ontstaan problemen. De boom is gegroeid en heeft meer ruimte nodig, bovengronds én ondergronds. Wortels drukken verharding omhoog, ze raken funderingen of groeien rond kabels, waardoor onderhoud en vervanging lastig worden.

Ruimte claimen voor bomen

Het gemeentelijke omgevingsplan is dé plek waar boom en groeiruimte vastgelegd zouden moeten zijn, inclusief duidelijke regels over hoe we ermee omgaan. Hoe mooi zou het zijn als we ook voor bomen – en later voor andere beplanting – structureel ruimte reserveren voor de lange termijn? Ruimte waarin de minimale voorwaarden voor gezonde groei vastliggen, zodat bij nieuwe ontwikkelingen echt rekening wordt gehouden met die bomen. Er kunnen dan meteen slimme combinaties gemaakt worden. De groeiplaats kan bijvoorbeeld wél gebruikt worden voor aanvullende groenvoorzieningen, terwijl de combinatie ondergrondse groeiruimte en wegfundament níet wordt toegestaan. Dan ontstaat er een eerlijk speelveld, met alle ruimteclaims in beeld en alle belangen meegeteld. Zo kunnen er bewust keuzes gemaakt worden.

Ruimte in het omgevingsplan

De Omgevingswet biedt hiervoor kansen. Met de instrumenten 'programma' en 'omgevingsplan' kunnen beschermingszones worden gedefinieerd en aangewezen waar regels aan gekoppeld kunnen worden. Ook kunnen reserveringen op de plankaart worden vastgelegd. Zo kunnen we duidelijke regels formuleren voor bomen en hun groeiruimte, en zo de stedelijke boomkroonbedekking duurzaam behouden en uitbreiden. Daarbij hoort een helder afwegingskader, dat duidelijk maakt wat op welke plek wel en niet kan en hoe bomengroeiruimte te combineren is met andere inrichtingselementen.

Bescherming op maat per gemeente

Dat goed inregelen is geen eenvoudige opgave: we willen wél bomen beter beschermen, maar níet andere belangrijke ontwikkelingen op slot zetten. Dat vraagt om maatwerk en daarvoor zijn gesprekken nodig met experts uit verschillende vakgebieden, die in beeld brengen wat nodig is en waar rekening mee moet worden gehouden. Het doel is te komen tot voorbeeldregels en opties voor belangenafweging: een praktische handreiking waarmee gemeenten zelf aan de slag kunnen om deze passend te maken voor hun eigen situatie en bomenbestand.

Dat wordt geen landelijke standaardset, want daarvoor verschillen gemeenten in Nederland te veel van elkaar. Maar het einddoel is helder: het stedelijk groen en de boomkroonbedekking versterken en zo bijdragen aan de Europese opgaven voor natuurherstel en een gezonde leefomgeving.

Meer informatie

• Bekijk de Europese Natuurherstelverordening.

Tekst: Susanne Driessen, IPC Groene Ruimte
Beeld: Jannes Hoppenbrouwer, IPC Groene Ruimte (leadfoto: Acer platanoides, vrij uitgroeiend); R. van der Velden, IPC Groene Ruimte