Terug van weggeweest: de purperkogelzeehaas
Naturalis Biodiversity CenterSportduikers Yannika Wolfert, Jan Fokkens en Job Fermie zagen in de oostelijke Oosterschelde dieren die een soort kruising waren tussen huisjesslakken en zeenaaktslakken. Het waren megagrote slakken tot ongeveer 10 centimeter lang, met eiersnoerclusters van circa 7 centimeter doorsnede. Zij hadden deze dieren nog nooit eerder gezien en wisten niet welke soort het zou kunnen zijn. Publicatie van hun eerste onderwaterfoto’s op sociale media was nodig, om een dag later te weten te komen dat het de eerste Nederlandse waarneming betrof van levende exemplaren van Akera bullata, een soort zeehaas.
Omdat Akera bullata nog niet eerder levend in de Nederlandse kustwateren is aangetroffen, heeft de soort nog geen Nederlandse naam gekregen. Wij stellen voor om deze soort, naar aanleiding van de vorm, kleur en de gevestigde Deense en Duitse namen, de Nederlandse naam purperkogelzeehaas te geven.
Akera bullata - purperkogelzeehaas (bron: Yannika Wolfert)
Zeehazen in de Oosterschelde
Zeehazen zijn een aparte orde van weekdieren, met een dunne schelp die slechts een klein deel van het lichaam bedekt. Voor de duidelijkheid: op de foto en in het filmpje gaat het om twee – parende – exemplaren. Bij kruipende dieren steekt het grootste deel van het lichaam van deze weekdieren ver voorbij en over de schelp. De gevlekte, purperkleurige huid heeft in rust een enigszins cilindervormig tot kogelronde vorm. De kop is diep ingesneden en vormt twee lange lobben. De dunne, breekbare, lichtbruine schelp op het achterlichaam wordt deels bedekt door twee brede, vleugelvormige lobben, of parapodia, die ook over het middelste deel van de rug gevouwen worden. Als de slakken verstoord worden kunnen ze, flappend met die vleugels, loskomen van de bodem en een korte periode wegzwemmen om aan de verstoring te ontkomen.
Een nieuwe orde voor de Nederlandse biodiversiteit
Taxonomisch gezien is deze waarneming extra bijzonder. Bij nieuwe soorten in Nederland gaat het meestal om nauw verwante soorten, uit een geslacht dat al eerder hier is aangetroffen. Minder vaak gaat het om een nieuwe soort uit een nieuw geslacht. Nog minder vaak komt er een nieuwe soort, uit een nieuw geslacht, uit een nieuwe familie binnen. Dat is het bovenliggende niveau in de taxonomie. Families worden dan weer gerangschikt in ordes, een nog hoger niveau. Deze slak behoort tot de orde van de zeehaasachtigen, de zogeheten Aplysiida. Van die hele orde waren er tot nu toe nog geen Nederlandse waarnemingen bekend.
Verspreiding in Europa
In de database van het Global Biodiversity Information Facility worden wereldwijd waarnemingen van alle levende planten en dieren opgeslagen. Op deze website staan al meer dan 2.500 waarnemingen van deze zeehaassoort, van het uiterste noorden van Noorwegen, langs bijna de gehele West-Europese kust tot de Middellandse Zee en de Azoren. Er zijn ook waarnemingen in de Britse en Belgische Noordzee, maar opvallend genoeg nog niet in Nederland. Dat laatste puzzelstukje is nu dus gelegd en we mogen stellen dat de soort nu in de kustgebieden van alle West-Europese landen is aangetroffen: van heel ondiep tot op een diepte van circa 370 meter.
Ecologie
Hoewel er al veel West-Europese waarnemingen van deze soort zijn, is er opvallend weinig bekend over het gedrag van de purperkogelzeehaas. Zeehazen zijn vegetariërs, dus is het aannemelijk dat ze zeewier eten. Volgens de literatuur eten ze mogelijk ook zeegras. In de Oosterschelde zijn de exemplaren in ondiep water tussen resten van zeewieren gevonden. De eiersnoeren waren op roodwieren afgezet. De voortplantingsperiode lijkt van april tot juli te zijn. 
Opvallend groot
De eerste waarnemers vertelden dat de slakken tot circa 10 centimeter groot waren. Ook dat is bijzonder. De geraadpleegde literatuur geeft aan dat deze soort niet groter zou worden dan circa 6 centimeter. Dat geeft aan dat de Oosterscheldeslakken in ieder geval gezonde dieren waren die, wat ze ook eten, hier voldoende voedsel kunnen vinden. Het is al vaker voorgekomen dat bij introducties van nieuwe weekdiersoorten in de Nederlandse kustwateren extreem grote dieren werden waargenomen. Het idee is dat bij nieuwe introducties er nog niet veel specifieke ziekteverwekkers aanwezig zijn, en dat andere zeedieren ze (nog) niet als mogelijke prooi herkennen. Dat geeft de nieuwkomers de kans om in de eerste jaren veel groter te worden dan dat ze elders zijn. DNA-onderzoek, dat binnenkort bij Naturalis plaatsvindt, zal uitsluitsel moeten geven of deze opvallend grote zeehazen inderdaad tot de soort Akera bullata behoren.
Waar komen purperkogelzeehazen vandaan?
Nieuwe zeedieren, die op eigen kracht de Nederlandse kust en vervolgens de Oosterschelde weten te vinden, moeten in het westen via de Oosterscheldekering binnenkomen. Dat de eerste waarnemingen in de oostelijke Oosterschelde zijn gedaan, is dus opvallend. Mogelijk zijn de slakken, of hun verse eiersnoeren, met schelpdiertransporten van elders uit Europa meegelift. We zijn benieuwd of en hoe deze nieuwe soort zich hier verder gaat vestigen. Zullen we de komende maanden en jaren veel meer purperkogelzeehazen in de Oosterschelde en de Noordzee gaan zien, of hun schelpen vinden op het strand?
Meer informatie
- Op Blauwtipje.nl worden alle Nederlandse soorten zeenaaktslakken en een aantal aanverwante soorten weekdieren uitgebreid beschreven en geïllustreerd. De purperkogelzeehaas wordt binnenkort ook in deze website opgenomen en waarnemingen kunnen in de database geregistreerd worden.
- Referentie waarnemingen van fossielen: Meijer et al (2021)
Tekst: Peter H. van Bragt, Blauwtipje.nl, Naturalis Biodiversity Center, Yannika Wolfert, Jan Fokkens en Job Fermie
Beeld: Job Fermie (leadfoto: purperkogelzeehaas (Akera bullata) in de Oosterschelde); Yannika Wolfert