Grillige groei bij zwartkopmeeuwen

De zwartkopmeeuw werd voor het eerst in Nederland waargenomen op 15 mei 1930 op het Leersumse Veld. Destijds broedde de soort uitsluitend in enorme kolonies aan de noordkust van de Zwarte Zee. Vanaf de jaren vijftig breidde de populatie zich uit naar Zuid- en Midden‑Europa en verschenen steeds meer vogels in West‑Europese kustgebieden.

De groei wordt vooral toegeschreven aan bescherming, hoog broedsucces en de aanleg van geschikte eilanden – mogelijk speelt klimaatverandering ook een rol, al is onduidelijk hoe. Inmiddels broeden meer dan zesduizend paren in Nederland.

Tellingen

Sinds 1984 verzamelt Sovon de meldingen van broedende zwartkopmeeuwen landelijk en vanaf 1990 vallen deze onder het kolonievogelproject. De meeste kolonies liggen in de Delta en worden jaarlijks door Delta Milieuprojecten (DMP) in kaart gebracht, inclusief broedsucces. Kolonies elders worden door vrijwilligers, terreinbeheerders en andere veldonderzoekers geteld. In de afgelopen tien jaar lag het aantal kolonies tussen 41 en 64 (figuur 1).

Kolonies

Zwartkopmeeuwen arriveren in maart en april in ons land. Bijna alle zwartkopmeeuwen nestelen in Nederland op eilanden en broedpontons die in het vroege voorjaar een bijna kale bodem hebben. Daarnaast zijn drie vestigingen op een dak bekend. Zwartkopmeeuwen sluiten zich op veel locaties eerst aan bij kokmeeuwen, waarna vaak ook grote sterns aansluiten. In gemengde kolonies bezetten zwartkopmeeuwen meestal de hoger gelegen plekken en liggen hun nesten dichter bij elkaar dan die van kokmeeuwen.

De soort is in de vestigingsfase opvallend opportunistisch: in april kunnen honderden vogels baltsen op een plek die een week later alweer verlaten is. Vroeg in het broedseizoen vindt bovendien veel uitwisseling van vogels tussen kolonies plaats. Aflezingen van kleurringen laten zien dat sommige vogels zelfs nog vertrekken naar andere Europese broedgebieden.

Grillige groei

De Nederlandse broedpopulatie zwartkopmeeuwen laat over het geheel een imponerende groei zien. De toename vond vooral plaats binnen kolonies: ten opzichte van de jaren negentig is het aantal kolonies verdubbeld, maar is de populatie wel 18 keer zo groot geworden. In de aantalsreeks vallen enkele duikelingen op. De dip in 2002 hangt samen met de vestiging van circa 1100 paren in het Antwerpse havengebied, slechts enkele kilometers over de grens. De populatie in de Delta en West‑Vlaanderen functioneert feitelijk als één geheel, met grote uitwisselingen tussen grenskolonies (figuur 2).

In de daljaren 2011, 2015 en 2020 compenseerden de Belgische aantallen de terugval in Nederland niet. De oorzaak van de lage aantallen in 2011 bleef onduidelijk. In 2015 was de dip het gevolg van overspoelde nesten in de grootste kolonie bij Hooge Platen. In 2018 verhuisden ongeveer 2500 paren naar het Antwerpse havengebied, wat de lagere Nederlandse aantallen grotendeels verklaart.

Droogte

Ook droogte in het voorjaar lijkt van invloed op de vestiging van zwartkopmeeuwen. In 2022 waren de aantallen in de Nederlands-Vlaamse kolonies laag en speelde het forse neerslagtekort in april en mei de meeuwen waarschijnlijk parten. Zwartkopmeeuwen foerageren het liefst op zwaar bemeste graslanden en in mindere mate zijn daarnaast bewerkte akkers in trek. De foerageerplekken kunnen tot op enkele tientallen kilometers van de broedkolonie liggen. Als graslanden te droog zijn, wordt opvetten voor het broedseizoen moeilijker en wijken zwartkopmeeuwen waarschijnlijk uit naar voedselrijkere broedplaatsen. In 2025 zorgde het zeer droge voorjaarsweer opnieuw voor een dip in de aantallen. Van de ruim 10.000(!) vogels die net voor het broedseizoen in het Waterdunen in Zeeuws-Vlaanderen werden gezien, week een groot deel vermoedelijk uit naar elders in Europa.

Verspreiding

Het zwaartepunt van de verspreiding van zwartkopmeeuwen ligt in de Delta (figuur 3). In de afgelopen vijf jaar broedde hier gemiddeld 81 procent van de Nederlandse populatie. Circa 11 procent broedt in het IJsselmeergebied. In het Waddengebied blijven broedende zwartkopmeeuwen opvallend schaars. De enige twee kolonies die in de afgelopen vijf jaar jaarlijks bezet waren, zijn het broedeiland Stern bij Bierum en het Hegewiersterfjild bij Harlingen. In beide gevallen gaat het om enkele paren (maximaal 11) en grootschalige vestiging blijft vooralsnog uit. Mogelijk speelt voedselbeschikbaarheid hierbij een rol. Net achter de dijken van de Waddenzee wordt het landschap gedomineerd door akkers, die minder interessant zijn als voedselgebied dan grasland.

Broedsucces

Doorgaans bepalen het broedsucces en de jaarlijkse overleving hoe een populatie zich ontwikkelt. Zwartkopmeeuwen brachten in de Delta in 1994 tot 2015 gemiddeld 0,8 jong per paar groot, ruim voldoende om de populatie op peil te houden. Metingen in 2016 tot 2025 lieten een gemiddelde van 0,56 jong per paar zien. In de jaren negentig hadden kolonies in de oostelijke Delta de beste broedresultaten en werd de link gelegd met foerageren in voedselrijke West-Brabantse graslanden. Recent foerageert een fors deel van de Zeeuwse zwartkopmeeuwen in Vlaanderen.

Naast voedselaanbod kunnen andere factoren van invloed zijn op het broedsucces. Op sommige eilanden in de Delta hebben zwartkopmeeuwen te maken met predatie door bruine ratten. Ook kunnen broedplaatsen bij springtij overstromen en kan bijvoorbeeld slecht weer in juni resulteren in flinke sterfte van kleine jongen. In 2023 zorgde een uitbraak van hoogpathogene vogelgriep in enkele kolonies in de Delta voor forse sterfte onder volwassen broedvogels en nestjongen. Ook in kolonies elders werden veel dode jongen gevonden. Het opportunisme van zwartkopmeeuwen zorgt daarbij voor spreiding van risico’s. Er zijn vaak grote verschillen in het broedsucces tussen kolonies te zien, waarbij aan het eind van het broedseizoen het totale aantal jongen toch weer blijkt mee te vallen.

Dank

We bedanken Geert Spanoghe en Eric Stienen van het Vlaamse Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek (INBO) voor de informatie over de kolonies aan de Belgische kant van de grens, en Leon Kelder (Staatsbosbeheer) en alle andere tellers van kolonies in Nederland.

Meer informatie

• De rapporten van Deltamilieu Projecten (DMP) over de monitoring van de aantallen en het broedsucces in de Nederlandse Delta bevatten veel interessante gegevens. Je kunt ze bekijken op de site van Deltamilieu Projecten.
• Meer van dit soort artikelen lezen? Een uitgebreidere versie van dit artikel is te lezen in Sovon-nieuws, het ledenmagazine van Sovon Vogelonderzoek Nederland. Leden van Sovon ontvangen Sovon-nieuws vier keer per jaar. Lid worden van Sovon kan al vanaf 17,50 euro per jaar.

Tekst: Albert de Jong en Joost van Bruggen, Sovon Vogelonderzoek Nederland & Sander Lilipaly, Deltamilieu Projecten
Beeld: Harvey van Diek; Sovon Vogelonderzoek Nederland; Maarten Sluijter