Oorkwal prikt tóch, kus deze Aziaat niet!

Het kon altijd: zwemmen, pootjebaden, snorkelen en duiken tussen de oorkwallen. Ook als ze massaal waren; in zee en op het strand na oostenwind. Dus ging iedereen die niet huiverde van glibberige geleidieren, gewoon te water in de oorkwallensoep. Ze prikken (ons) immers niet? Maar daar lijkt nu verandering in gekomen. Zijn 'onze' oorkwallen geëvolueerd? Is de menselijke huid dunner of gevoeliger geworden? Wat is er aan de hand? Speelt opwarming een rol?

Twee bijna identieke soorten

Lang werden oorkwallen op één hoop gegooid en gerekend tot Aurelia aurita, in het Nederlands de (gewone) Oorkwal. Genetisch onderzoek, niet zo lang geleden, wees echter uit dat het geslacht Aurelia wereldwijd uit diverse aparte soorten bestaat die uiterlijk erg op elkaar lijken. De Aziatische Aurelia coerulea is een van die 'andere' oorkwallen. Behalve genetisch, verschilt deze van de oorspronkelijke Oorkwal door de aanwezigheid later in het jaar en het massale optreden in havens, lagunes en halfingesloten brakwatersystemen. Recente slachtoffers, waaronder ook van het Monitoringproject Onderwater Oever van Stichting ANEMOON, sluiten niet uit dat er mogelijk ook sprake is van sterker netelgif.

Nog niet zo lang hier

De oorsprong van deze exotische kwal ligt waarschijnlijk in de noordwestelijke Stille Oceaan, met name in het gebied van Zuid-Korea tot Noord-Japan. Anders dan het etiket 'Aziatische oorkwal' doet vermoeden, is de huidige verspreidingsgeschiedenis ingewikkeld. Aurelia coerulea komt inmiddels wereldwijd op grote afstand van haar vermoedelijke oorsprongsgebied voor: onder meer in Australië, aan de westkust van de Verenigde Staten en in Europese wateren. Voor Europa denkt men aan verspreiding door menselijke activiteiten; via scheepvaart, ballastwater, aangroei op scheepsrompen en mogelijk via transport van schelpdiermateriaal. In Nederland werd de Aziatische oorkwal rond 2020 voor het eerst vastgesteld. De oorkwallen die eind juli 2020 massaal aanwezig waren in de grachten van Middelburg en langs de Geersdijksekaai in het Veerse Meer, waren hoogstwaarschijnlijk deze soort. Dat geldt ook voor de dieren op de leadfoto, die recent werd genomen in Brouwershaven.

(Nog) volop oorkwallen: speelt opwarming een rol?

Zoals uit de grafiek blijkt, is het aantal oorkwallen de laatste jaren sterk toegenomen. De opkomst van de exoot speelt daarbij ongetwijfeld een belangrijke rol. De huidige bloei van deze exoot roept de vraag op of de kwallensoort profiteert van de steeds warmer wordende zee. Daar zijn inderdaad aanwijzingen voor. Vroeger was het simpel: als eerste in het jaar verscheen de (gewone) Oorkwal, die later in de zomer verdween. Afhankelijk van het gebied verscheen tegelijk of daarna de Blauwe haarkwal, daarna de Kompaskwal en als laatste de Zeepaddenstoel. Maar de kwalpatronen verschuiven steeds verder. Onderzoek laat zien dat hogere temperaturen de ontwikkeling en uitbreiding van de poliepen kunnen bevorderen. Niet elke kwallenbloei wordt rechtstreeks door klimaatverandering veroorzaakt. Ook voedselbeschikbaarheid, stroming, zoutgehalte en de omstandigheden waarin de poliepen leven zijn bepalende factoren. Maar opwarming kan zeker een van de factoren zijn die de Aziatische oorkwal in de kaart spelen, vooral in combinatie met andere gunstige omstandigheden.

Meer dan één voortplantingstruc

Een in het water zwevende kwal is maar één fase van de levenscyclus van deze neteldieren. Na de voortplanting ontstaan eerst larven (planula) die zich vastzetten op een geschikte ondergrond. Daar groeien ze uit tot poliepen, een soort 'boompjes'. Die kunnen jarenlang blijven zitten. Onder gunstige omstandigheden produceren deze poliepen bovenin jonge kwalletjes. Die snoeren zich af en laten los, waarna ze uitgroeien uit tot volwassen (schijf)kwallen. De Aziatische oorkwal Aurelia coerulea, ook wel Pacifische oorkwal genoemd, kan het vastzittende stadium overslaan en zich direct vanuit de planulafase voortplanten. Zo kunnen ze opvallend snel in aantal toenemen. Zo'n snelle toename kenmerkt veel invasieve exoten die zich bij ons vestigen.

Problemen onder water

Wanneer miljoenen oorkwallen zich verzamelen, kan hun gezamenlijke invloed aanzienlijk worden. Kwallen zijn actieve planktoneters. Met hun tentakels en mondarmen vangen ze onder meer zoöplankton, zoals kleine kreeftachtigen. Bij hoge dichtheden kan de weggevangen hoeveelheid plankton enorm zijn, met gevolgen voor het hele voedselweb. Van zoöplankton als voedselbron zijn veel jonge vissen en andere zeedieren afhankelijk.

Steekt de exoot harder?

Kwallen zijn neteldieren, net als zeeanemonen, koralen en hydropoliepen. Ze verlammen hun prooi met netelgif, afgescheiden door netelcellen in de tentakels. Afhankelijk van de soort is de sterkte daarvan dusdanig dat het wel of niet door de menselijke huid doordringt. Ook oorkwallen hebben netelcellen. Maar wij mensen merken daar nauwelijks wat van. Dat wil zeggen: bij de (gewone) Oorkwal Aurelia aurita. Of het netelgif van de Aziatische oorkwal beter door de menselijke huid dringt, is nog niet goed onderzocht. Er zijn wel meer meldingen van gevoelige ontmoetingen met oorkwallen, vooral uit Zeeuwse wateren. Oorkwallen die 'buiten', langs de Noordzeekust, zwemmen en op het strand aanspoelen, lijken minder problemen te geven. In veel gevallen is dat de echte Oorkwal Aurelia aurita, die zouter water prefereert.

Opletten en niet zoenen

Wie tussen grote aantallen oorkwallen zwemt, heeft meer kans om met de netelcellen in aanraking te komen. Mensen kunnen verschillend reageren op een steek. De ene zwemmer merkt helemaal niets, een ander voelt een prik of branderigheid. Zeker op je lip kan een reactie stevig merkbaar zijn. Ook op de huid van armen of benen kunnen tijdelijk kleine, rode, jeukende bultjes ontstaan. Alleen nader onderzoek kan aantonen of het toegenomen aantal 'gevoelige steken' inderdaad door de exoot komt en of dit een nieuw onderscheidingskenmerk is waarmee de beide oorkwallen uit elkaar te houden zijn. Toch raden we iedereen die wil weten of het om de Aziatische of gewone Oorkwal gaat af elke oorkwal aan een onderzoek met de lippen te onderwerpen. Niet zoenen lijkt ons een steekhoudend argument.

Tekst: Rykel de Bruyne en Lilian Schoonderwoerd, Stichting ANEMOON
Beeld: Marloes Otten (leadfoto: massale aanwezigheid bij Brouwershaven van oorkwallen, vermoedelijk Aziatische oorkwal); PICTAN; Ad Aleman; Marion Haarsma; Stichting ANEMOON