Aanvalsplan Landschap in actie: van ambitie naar uitvoering in het landschap

Met steun van het ministerie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur (LVVN) en coördinatie vanuit het Deltaplan Biodiversiteitsherstel, zijn in zeven provincies negen projecten uitgevoerd om groenblauwe netwerken te versterken. Samen hebben deze projecten geleid tot de aanleg van honderden kilometers aan landschapselementen, zoals houtwallen, hagen, singels, struweel en poelen. Deze elementen dragen bij aan een rijkere biodiversiteit en ze versterken het cultuurlandschap.

De projecten zijn inmiddels afgerond. Ze hebben samen circa 350 kilometer aan landschapselementen opgeleverd. Daarmee is een belangrijke eerste stap gezet in de uitvoering van het 'Aanvalsplan Landschap'.

Inmiddels is het tweede deel of tranche gestart, waarin nieuwe projecten op dit moment in volle gang zijn. Binnen deze fase worden opnieuw landschapselementen aangelegd, met als doel de uitbreiding van het netwerk in het landelijk gebied verder door te zetten. De totale ambitie binnen beide tranches blijft om uiteindelijk circa 700 kilometer aan landschapselementen te realiseren.

Hoog tijd om de balans op te maken: wat hebben de projecten uit tranche 1 opgeleverd, en wat is er nu al zichtbaar in het landschap? We nemen je mee langs de resultaten van drie van de negen projecten.

Stichting Landschapsbeheer Zeeland

Honderden landschapselementen via samenwerking met agrariërs en lokale uitvoerders.

Van ambitie naar uitvoering

In het project 'Aanleg niet-productieve landschapselementen op landbouwgrond in Zeeland' heeft Stichting Landschapsbeheer Zeeland (SLZ) als kartrekker samen met agrariërs, terreinbeheerders en regionale partners gewerkt aan het versterken van het Zeeuwse landschap. Verspreid over 38 tot 39 locaties is stap voor stap gewerkt aan de aanleg van nieuwe groenblauwe structuren op en rond landbouwgrond. 

Aanpak in het gebied

Het project kenmerkte zich door veel maatwerk per locatie. Met iedere deelnemer is persoonlijk contact geweest, waarna een inrichtingsplan is opgesteld en afspraken zijn vastgelegd in een overeenkomst. De uitvoering vond plaats door de deelnemers zelf of via geselecteerde aannemers. SLZ speelde hierin een coördinerende en ondersteunende rol, onder meer bij de planvorming, begeleiding en de inkoop van plantenmateriaal. In totaal zijn via leverancier NL Plants ongeveer 40.000 stuks bosplantsoen geleverd en op locatie aangeplant.

Zichtbare resultaten in het landschap

De inspanningen hebben geleid tot een duidelijke versterking van het Zeeuwse landschap. In totaal is ongeveer 3,5 hectare aan bosjes en poelen gerealiseerd en er is 15,7 kilometer aan hagen, bomenrijen en andere lijnvormige elementen toegevoegd. Het gaat om een mix van landschapselementen, zoals houtwallen, struweelhagen, knotbomenrijen, poelen en natuurvriendelijke oevers. Juist de spreiding van veel kleinere ingrepen over het landschap zorgt voor een fijnmaziger en biodiverser agrarisch gebied.

Samenwerking en uitvoering

De uitvoering kwam tot stand in nauwe samenwerking met agrariërs en een breed netwerk van uitvoerende partijen, waaronder Poldernatuur Zeeland, Vervaet, Sandee Hoveniers, Dolmans Landscaping Group en andere lokale aannemers. De grootste uitdaging lag in de schaal en spreiding van het project: tientallen locaties, veel verschillende betrokkenen en een constante afstemming van planning, levering en uitvoering. Tegelijkertijd maakte juist deze samenwerking het mogelijk om in korte tijd een groot aantal locaties daadwerkelijk te realiseren.

Lessen en perspectief

Het project laat zien dat gebiedsgerichte landschapsversterking vooral draait om goede organisatie, duidelijke afspraken en betrouwbare samenwerking. Daarbij blijkt dat kwaliteit en toekomstig beheer minstens zo belangrijk zijn als de aanleg zelf. Door samen te werken met agrariërs en gebiedspartners ontstaat niet alleen een concreet resultaat in het landschap, maar ook meer betrokkenheid bij het beheer op de lange termijn. Daarmee vormt dit project een belangrijke stap in de verdere ontwikkeling van het Zeeuwse agrarische cultuurlandschap.

Stichting Ark Rewilding Nederland

Meer ruimte voor natuur in het Boven-Geuldal.

Van ambitie naar uitvoering 

In het Boven-Geuldal werkte ARK Rewilding Nederland aan de aanleg van nieuwe landschapselementen op verschillende locaties in het stroomgebied van de Geul. Het project richtte zich op het versterken van natuur en landschap door de aanleg van struweelhagen, bosjes en solitaire bomen, verspreid over onder andere Noorbeek, Slenaken, Vijlen en Partij-Wittem. 

Aanpak in het gebied 

Oorspronkelijk was de inrichting voorzien op drie locaties, maar gedurende het project is het zoekgebied uitgebreid naar meerdere delen van het Boven-Geuldal. In totaal zijn op acht locaties landschapselementen aangelegd. Deze uitbreiding werd mogelijk doordat een deel van het budget voor beschermende rasters anders is ingezet. 

De aanpak bestond uit het ontwerpen van landschappelijke inrichtingsplannen, het afstemmen met grondeigenaren en partners en de uitvoering in het veld. De daadwerkelijke aanplant en voorbereidende werkzaamheden, zoals het opschonen van terreinen en het plaatsen van markeerpalen, werden uitgevoerd door een aannemer. Op sommige locaties is een aanvullend beschermend raster geplaatst, maar in veel gevallen volstonden markeerpalen om schade door maaibeheer te voorkomen. 

Zichtbare resultaten in het landschap 

De resultaten zijn omvangrijk. In totaal is circa 6,6 hectare aan landschapselementen gerealiseerd, bijna een verdubbeling ten opzichte van de oorspronkelijke doelstelling van 3,5 hectare. Er zijn ruim 40.000 stuks bosplantsoen aangeplant, samen met 105 bomen en 270 veren. Dit heeft geleid tot de aanleg van onder andere struweelhagen, kleine bosjes en boomgroepen, verspreid over het landschap. De aanplant varieert van compacte groepen rond beken tot lijnen op hellingen en langs perceelranden. Op verschillende plekken is zichtbaar hoe deze elementen aansluiten op het bestaande landschap. Zo zijn langs beekdalen nieuwe aanplanten gerealiseerd die op termijn zorgen voor meer schaduw en ecologische kwaliteit, terwijl op hellingen en plateaus nieuwe structuren zijn toegevoegd aan open graslanden. 

Samenwerking en uitvoering 

Het project kwam tot stand in nauwe samenwerking met grondeigenaren, terreinbeheerders, gemeenten en andere partners in het gebied. Een belangrijk onderdeel van de aanpak was de afstemming met de omgeving en het zorgvuldig inpassen van de maatregelen in het landschap. Voor de uitvoering is gewerkt met een geselecteerde aannemer, die verantwoordelijk was voor zowel de voorbereiding als de aanplant.  

Lessen en perspectief 

Een belangrijke les uit dit project is dat flexibiliteit in de uitvoering ruimte biedt om meer impact te realiseren. Door het beperken van dure maatregelen, zoals rasters, kon het projectgebied worden uitgebreid en kon aanzienlijk meer worden aangeplant dan oorspronkelijk gepland. Tegelijkertijd laat het project zien dat een bredere gebiedsaanpak, met meerdere locaties en verschillende typen landschapselementen, vraagt om extra inzet in planvorming, afstemming en administratie. Die investering betaalt zich echter terug in een zichtbaar rijker landschap.

Vereniging Nederlands Cultuurlandschap

23 kilometer landschapselementen versterken het agrarisch cultuurlandschap rond Brummen.

Van ambitie naar uitvoering

Binnen het project van de Vereniging Nederlands Cultuurlandschap (VNC) is gewerkt aan de aanleg en versterking van landschapselementen in het agrarisch cultuurlandschap rond Brummen. In samenwerking met grondeigenaren is ingezet op een sterker verweven landschap met hagen, elzensingels en knotbomenrijen. Door de aanleg van deze elementen ontstaat een samenhangend netwerk dat bijdraagt aan verbinding tussen natuurgebieden, waaronder omliggende Natura 2000-gebieden. Ook biedt het leefgebieden voor soorten als steenuil, sijs en wezel. Tegelijkertijd wordt aangesloten bij de historische structuur van het boerenland, waarmee de cultuurhistorische waarde wordt versterkt.

Aanpak in het gebied

De uitvoering vond plaats in samenwerking met agrariërs en andere grondeigenaren, met maatwerk per locatie. In totaal is circa 23,5 kilometer aan landschapselementen gerealiseerd. Het ging vooral om elzensingels, knip- en scheerhagen, knotbomenrijen en struweelhagen, aangelegd langs percelen, erfgrenzen en bestaande structuren. De uitvoering werd verzorgd door eigen personeel en ingehuurde krachten. De grootste uitdaging lag in het plannen van de uitvoering: voldoende flexibiliteit vinden om de grote hoeveelheid elementen in een seizoen aan te leggen, rekening houdend met het weer. Daarnaast speelde regelgeving een rol, waardoor vergunningen soms het proces vertraagden.

Zichtbare resultaten in het landschap

De totale realisatie van 23,5 kilometer ligt boven de oorspronkelijke doelstelling. Knip- en scheerhagen vormen met 13,2 kilometer het grootste aandeel, gevolgd door 4,4 kilometer elzensingels en 4,3 kilometer struweelhagen. De knotbomenrijen (1,6 kilometer) versterken het historische karakter van het landschap. Het grootste succes van het project is dat deze omvang in één plantseizoen is gerealiseerd bij meer dan zestien boeren en grondeigenaren. Het enthousiasme onder deelnemers was groot, waardoor de verwachting is dat de aangelegde elementen met zorg worden beheerd en ze behouden blijven.

Samenwerking en uitvoering

Naast eigen personeel is gewerkt met meerdere onderaannemers voor de uitvoering van plantwerkzaamheden. Voor plantenmateriaal is samengewerkt met gespecialiseerde leveranciers, waaronder Staatsbosbeheer en andere kwekers bij beperkte beschikbaarheid. Een belangrijke les uit het project is dat de communicatie richting agrariërs helder moet zijn. Duidelijkheid over wat een project precies biedt en hoeveel ontzorging daarbij hoort, blijkt essentieel. Ook is begrip voor de bedrijfsvoering van agrariërs belangrijk: landschapselementen moeten een aanvulling zijn op het gebruik van het perceel, geen belemmering. In de praktijk leidde een duidelijke en eenvoudige propositie tot veel draagvlak.

Lessen en perspectief

De combinatie van flexibiliteit in uitvoering en duidelijke communicatie met grondeigenaren blijkt bepalend voor het succes van het project. Ondanks uitdagingen in planning en regelgeving is het gelukt om op grote schaal landschapselementen te realiseren binnen een seizoen. Het project laat zien dat snelle uitvoering in het veld mogelijk is wanneer samenwerking en rolverdeling helder zijn en ze aansluiten bij de praktijk van het boerenbedrijf.

Tekst en beeld: Deltaplan Biodiversiteitsherstel (leadfoto: Nederlands cultuurlandschap)