Dodelijke salamanderschimmel rukt op en zet amfibieën onder druk
RAVON, Vereniging Nederlands CultuurlandschapDe ziekte chytridiomycose bij amfibieën wordt veroorzaakt door twee gistachtige schimmels: Batrachochytrium dendrobatidis (Bd) en B. salamandrivorans (Bsal). RAVON leidt gericht onderzoek om concrete beheer- en beleidsmaatregelen op te stellen tegen deze ziekteverwekkers. De dreiging van de schimmels is reëel: de vuursalamander is in Nederland nagenoeg verdwenen door Bsal, terwijl Bd voor sterfte zorgt onder geelbuikvuurpad en vroedmeesterpad. Op basis van laboratoriumonderzoek was al duidelijk dat Bsal ook sterfte veroorzaakt bij kamsalamanders, maar over het effect op natuurlijke populaties was nog weinig bekend. Het huidige onderzoek richt zich op kamsalamanderpopulaties rond Zutphen, om de impact van Bsal op deze Habitatrichtlijnsoort te bepalen. Echter, ook op andere plekken in Nederland lijkt Bsal kamsalamanderpopulaties te treffen.
Ongemerkte achteruitgang
Dode of zieke amfibieën vallen nauwelijks op. Daardoor kunnen populaties afnemen of zelfs verdwijnen, zonder dat iemand het merkt. Dit wordt ook wel een ‘ongemerkte achteruitgang’ genoemd, naar het Engelse 'silent decline'. Monitoring van zowel amfibieën als ziekteverwekkers is essentieel om dit soort processen op te kunnen merken. Op verschillende plekken in Nederland valt op dat waarnemingen van kamsalamanders sterk teruglopen. Zo zijn er in het Limburgse Heuvelland sinds 2015 vrijwel geen waarnemingen meer gedaan. RAVON heeft inmiddels aangetoond dat op verschillende van deze locaties Bsal aanwezig is. Ook in de Ooijpolder bij Nijmegen viel een afname van kamsalamanders op.
Bsal bevestigd in de Ooijpolder
Verschillende natuurorganisaties, waaronder de Vereniging Nederlands
Cultuurlandschap (VNC), RAVON en Natuurbalans, spannen zich al vele jaren in om de grote kamsalamanderpopulaties in de Ooijpolder te behouden en vergroten. Naar schatting kwamen er in het verleden nog vele duizenden kamsalamanders voor in dit gebied. Uit monitoring blijkt echter dat de populatie sinds 2017 zonder duidelijke oorzaak sterk achteruitgaat. De VNC heeft huidswabs van kamsalamanders verzameld en laten analyseren door de Universiteit Gent. De resultaten tonen aan dat Bsal inderdaad in de Ooijpolder aanwezig is, en naar alle waarschijnlijkheid verantwoordelijk is voor de afname. De VNC zal de komende tijd meer onderzoek doen om de daadwerkelijke verspreiding van Bsal in kaart te brengen.
Tegengaan verspreiding Bsal
De Ooijpolder en veel andere natuurgebieden worden veelvuldig bezocht. Om verdere verspreiding van Bsal via menselijk handelen tegen te gaan, moet het hygiëneprotocol van RAVON voor als je met amfibieën in het veld werkt worden opgevolgd. Verplaats bijvoorbeeld nooit amfibieën of waterplanten uit de natuur naar je vijver, of andersom. Als je een zieke of dode salamander vindt, meld deze dan bij het meldpunt zieke en dode reptielen, amfibieën en vissen van RAVON. Zo kunnen ziektegevallen snel gesignaleerd worden in het kader van het 'early warning system' voor detectie van amfibie- en reptielziektes. Op die manier krijgen we meer inzicht in de verspreiding en oorzaak van ziekte en sterfte.
Huidige status samengevat
De vondst in de Ooijpolder staat niet op zichzelf. Ook in Nijmegen werd recent Bsal aangetroffen, bij dode alpenwatersalamanders en een kamsalamander. Daarnaast zorgt Bsal nog steeds voor sterfte in de reeds drastisch afgenomen vuursalamanderpopulatie in Zuid-Limburg. Inmiddels is Bsal op meerdere locaties in Limburg en Gelderland gedetecteerd, en waarschijnlijk is de verspreiding van de schimmel groter dan nu bekend. Het onderzoek van RAVON is in volle gang, en de staat van kennis is samengevat in het artikel ‘Huidige situatie en verspreiding van Batrachochytrium salamandrivorans in Nederland’, dat recent verscheen in het tijdschrift van RAVON.
Meer informatie
- Lees het artikel Huidige situatie en verspreiding van Batrachochytrium salamandrivorans in Nederland.
Tekst: Wouter Beukema en Maarten Gilbert, RAVON; Tim Leenders, Leon Otten en Ben Crombaghs, Vereniging Nederlands Cultuurlandschap
Beeld: Charles Duchatel (leadfoto: een grote kamsalamander (Triturus cristatus) uit omgeving Zutphen); Wouter Beukema; Maarten Gilbert