Natuurjournaal 24 juni 2026

In navolging op de hemiparasieten hengel en ratelaar van vorige week, deze week twee (zeer) zeldzame holoparasieten. Stofzaad, uit de heidefamilie, parasiteert op een zwam, die op haar beurt ectomycorrhiza vormt met een houtige plant, bijvoorbeeld beuk, dennen of kruipwilg. Stofzaad zelf heeft vlezige wortels, die in nauw contact staan met de schimmeldraden. De vlezige, ondergrondse wortelstok, of rizoom, heeft wat weg van een vogelnest. Uit deze wortelstok komen één of meer, witte tot bleekgele stengels omhoog, die bezet zijn met schubben. Stofzaad heeft geen bladgroen en doet dus niet aan fotosynthese. Voor haar koolhydraten is het dus afhankelijk van de zwam, die de koolhydraten weer heeft gekregen van de houtige gastheer in ruil voor andere voedingsstoffen als stikstof en fosfaat, waarvan de zwam ook stofzaad voorziet. Toch is stofzaad niet volledig parasiterend, want de plant scheidt stoffen uit die de groei, met name de wateropname, van de zwam bevorderen. De bloemen van stofzaad staan in een dichte tros die eerst naar beneden knikt, maar zich later opricht. De bloemen zijn klokvormig en hebben vier kelk- en kroonbladen, behalve de iets grotere topbloem die doorgaans vijftallig is. Stofzaad heet zo omdat het zeer klein zaad heeft.

Het zeer zeldzame vogelnestje parasiteert ook op een ectomycorrhiza-zwam die de plant voorziet van koolhydraten vanuit de houtige gastheer en van andere voedingsstoffen. In Zuid-Limburg, waar het nog het meeste voorkomt, staat het op de kalkrijke hellingen in gemengd loofbos met vooral zomereik en haagbeuk. Vogelnestje behoort tot de orchideeënfamilie en heeft dus de kenmerkende orchideebloem met twee kransen van drie bloemdekbladen. In de binnenste krans zit een ten opzichte van de andere vijf bloemdekbladen duidelijk afwijkend bloemdekblad, de lip, met twee uitwijkende lobben. De bloemen hebben een muffe honinggeur en de zaden zijn stoffijn. Vogelnestje kan tot wel 45 centimeter hoog worden, maar soms komt de bloeistengel niet boven het bodemoppervlak uit en dan vindt de bloei en vruchtzetting na zelfbestuiving ondergronds plaats. Vogelnestje kan zich bovendien vermeerderen door de vorming van knoppen aan de wortels. De korte wortelstok die dicht bezet is met vlezige wortels lijkt net als bij stofzaad op een vogelnest, maar vogelnestje ontleent haar naam wel aan dit kenmerk.    

Tekst en beeld: Marco Wind, Nature Today (leadfoto: stofzaad uitgebloeid)