Een koelkast op maat voor in de winter

Maandenlang verroeren vleermuizen nagenoeg geen spier; bijna alsof ze ook echt bevroren zijn. Best logisch, want in de winter is het niet alleen te koud voor de vleermuis zelf, er zijn ook bijna geen insecten meer. En dat is nou net wat vleermuizen graag eten. Om energie te sparen zetten vleermuizen hun energieniveau op een laag pitje en gaan in winterslaap.

Om te kunnen overwinteren eten vleermuizen in de herfst veel muggen en andere insecten die in de nacht actief zijn. Vleermuizen bouwen zo een vetreserve op en kunnen van augustus tot en met oktober wel 65 procent in lichaamsgewicht toenemen. In die periode moeten ze niet alleen veel zien te eten. Ze paren dan ook en sommige soorten vliegen vele honderden kilometers van hun zomerleefgebied naar het gebied waar ze gaan overwinteren. Een drukke tijd dus, en gelukkig ook de periode waarin veel insecten in grote aantallen voorkomen.

Koelkast gezocht voor de winterslaap

Vleermuizen gaan voor de winterslaap op zoek naar plekken waar het erg koel is, maar vorstvrij (0 tot 10 graden). In die omstandigheden kunnen ze hun lichaamstemperatuur laten zakken en dat zorgt ervoor dat ze in de winter niet te veel energie verspillen. Het is ook belangrijk dat het winterverblijf een hoge luchtvochtigheid heeft – meestal hoger dan 85 procent – want anders drogen ze uit of moeten ze te vaak wakker worden om te gaan drinken.

Het is nog een hele uitdaging om de perfecte plek te vinden. Naast een ideale temperatuur en hoge luchtvochtigheid moet het natuurlijk ook een hele veilige plek zijn, waar roofdieren ze niet kunnen vinden. Snel wegvluchten is er in de winter namelijk niet bij. Het duurt wel 15 tot 30 minuten voor een vleermuis in de winter wakker wordt en weg kan vliegen.

Even wakker worden maakt kwetsbaar

Bij een winterslaap denken we vaak aan een lange onafgebroken slaap. Maar vleermuizen worden tijdens de winterslaap regelmatig wakker. Om wat te drinken, te verhuizen naar een koelere plek, of om toch even wat te eten. Je kan je voorstellen dat dit heel wat energie kost, want elke keer moet de vleermuis zichzelf weer opwarmen van 5 naar 40 graden. Dat kan alleen als een vleermuis voldoende vetreserves heeft. Daarom zijn vleermuizen in de winter zo kwetsbaar. Onnodige verstoring en te vaak wakker worden kan betekenen dat de vleermuis het einde van de winter niet haalt.

Overwinteringsstrategie

Niet alleen de plek, maar ook de overwinteringsstrategie is per vleermuissoort anders: sommige overwinteren diep en lang in ondergrondse ruimten en worden weinig wakker. Andere houden meer een oppervlakkige winterslaap en zijn in de winter ook nog regelmatig actief, om te verhuizen of zelfs om nog wat te eten, zoals de gewone dwergvleermuis en gewone grootoorvleermuis.

Bunker, groeve, boom of gebouw

Verschillende soorten vleermuizen hebben zo hun favoriete ruimtes om te overwinteren:

• Ondergrondse ruimten.
  Watervleermuis, baardvleermuis, franjestaart, gewone grootoorvleermuis en meervleermuis zijn voorbeelden van vleermuizen die vooral overwinteren in ondergrondse ruimten. Denk aan bunkers, ijskelders, forten, mergelgroeven of speciaal voor hen gebouwde vleermuiskelders. Sommige overwinteren zelfs in regenwaterriolen.
• Bovengrondse gebouwen.
  Gewone dwergvleermuis en laatvlieger overwinteren vooral in spleetvormige ruimten in bovengrondse gebouwen, zoals spouwmuren en andere diepe spleten. Grootoorvleermuizen overwinteren ook wel eens op zolders.
• Bomen.
  Rosse vleermuizen, en soms ook gewone grootoorvleermuizen en ruige dwergvleermuizen zijn vleermuizen die in boomholten overwinteren, bij voorkeur in hele oude dikke bomen.

Na de winter gelijk weer aan de bak

Voor de meeste vleermuissoorten komt de winterslaap tussen half maart en half april ten einde. Sterk vermagerd moeten ze dan meteen aan de bak om aan te sterken. Dat betekent dat ze heel veel insecten moeten eten. Als de vrouwtjes voldoende zijn aangesterkt volgt de eisprong. Dan kan het zaad van het mannetje – dat het vrouwtje de hele winter in haar lichaam in leven heeft gehouden – haar eicel bevruchten en begint de zwangerschap. Sommige soorten, zoals de gewone grootoorvleermuis, hebben het extra druk. Die hebben in het vroege voorjaar nóg een paartijd.

Tekst: Erik Broer en Erik Korsten, Zoogdiervereniging
Beeld: Erik Broer (leadfoto: franjestaart in winterslaap); Zoogdiervereniging; Henk de Wit; Erik Korsten