Ongewenst geluid zorgt voor stress bij mens en dier

Tijdens de jaarwisseling was het weer raak: duizenden vogels vliegen op als het vuurwerk losbarst. Dit zie je duidelijk op radarbeelden, bijvoorbeeld die van Den Helder. De vogels van Balgzand, Texel en de Noordzee vormen een geelrode vuurbal op de beelden om 0:11 uur. Pas als na een uur het ergste kabaal voorbij is, strijken ze weer neer.

Wat is geluidhinder?

Geluidhinder is een individuele, negatieve reactie op geluid. De Gezondheidsraad (pdf: 676 kB) omschrijft het als "een gevoel van afkeer, boosheid, onbehagen, onvoldaanheid of gekwetstheid, dat optreedt wanneer het geluid iemands gedachten, gevoelens of activiteiten beïnvloedt". Mensen reageren verschillend op geluid. De één heeft er last van en de ander niet. En als je in een rustige buitenwijk woont, kan eenzelfde geluidniveau veel hinderlijker zijn dan in een drukke binnenstad. Kortom, de geluidoverlast kan afhangen van:

• Het soort geluid: hoe hard het geluid is en hoe hoog.
• De situatie: wie maakt het geluid, waar, wanneer en hoe lang? Kun je wat doen aan de aanwezigheid van het geluid? Is het voorspelbaar?
• De persoon: hoe gevoelig ben je voor verschillende geluiden?

Je kunt hinder dus niet meten met een geluidmeter en uitdrukken in decibellen. Hinder wordt gemeten met vragenlijsten.

Schattingen van geluidhinder op buurtniveau

De Atlas Leefomgeving toont sinds 2016 cijfers van geluidhinder op de kaart. Je ziet op deze kaarten hoeveel geluidhinder mensen ervaren van bedrijven en industrie, buren, treinen, vliegtuigen, wegverkeer en windturbines. Deze kaarten worden eens in de vier jaar geactualiseerd. Onlangs zijn de kaarten bijgewerkt voor het jaar 2024:

• Ernstige geluidhinder bedrijven en industrie
• Ernstige geluidhinder buren
• Ernstige geluidhinder treinen
• Ernstige geluidhinder vliegtuigen
• Ernstige geluidhinder wegverkeer
• Ernstige geluidhinder windturbines

De kaarten zijn gemaakt met gegevens uit de ‘Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen’. Dit vragenlijstonderzoek voeren GGD'en, GGD GHOR Nederland, het RIVM en het  Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) uit. Natuurlijk doet niet iedereen in Nederland mee, het gaat om een steekproef.
 
Op basis van het vragenlijstonderzoek, de geluidsbelasting en de kenmerken van de buurt en haar inwoners heeft het RIVM met het SMAP-model de ervaren geluidhinder geschat voor elke gemeente in Nederland. Je kunt ook inzoomen op cijfers voor jouw buurt. Zijn er geen vragenlijsten in jouw buurt ingevuld? Dan gebruikt het SMAP-model de resultaten van een vergelijkbare buurt, waar ongeveer evenveel geluid is.

Andere gezondheidseffecten

Mensen kunnen ook minder goed slapen door lawaai. Zo’n 3,4 procent van de volwassenen geeft aan ernstige slaapverstoring te hebben door wegverkeer. Ongewenst geluid kan tot een hoge bloeddruk leiden en dit vergroot de kans op een hartinfarct. Het RIVM schat dat jaarlijks  zo’n 750 mensen hart- en vaatziekten (pdf: 2,1 MB) krijgen door verkeerslawaai. Zo’n zeventig mensen overlijden er jaarlijks aan. Je kunt ook gezondheidsklachten krijgen door geluid als je geen hinder ervaart. De Wereldgezondheidsorganisatie adviseert om de geluidsniveaus van wegverkeer onder de 53 dB te houden. Zo'n 6 miljoen Nederlanders wonen in gebieden waar het geluid van wegverkeer boven de 53 dB is.

Hinder door wegverkeer in Amsterdam neemt af

De belangrijkste bron van hinder is wegverkeer. In 2024 had 7,3 procent van de Nederlanders van 18 jaar en ouder ernstige hinder van wegverkeer. Op de tweede plaats staat ernstige geluidhinder van buren (5,5 procent), gevolgd door vliegverkeer (3,4 procent). Dan volgt ernstige hinder van industrie/bedrijven (1,5 procent), treinverkeer (1 procent) en windturbines (0,6 procent).

Je ziet op de kaarten van 2016 dat vooral in de Randstad en Zuid-Nederland veel mensen ernstige geluidhinder hadden van wegverkeer, voor zowel binnen als buiten de bebouwde kom. Zuid-Limburg springt er bijvoorbeeld uit. Maar vanaf 2020 lijken de hogere hindercijfers meer richting het midden van het land te schuiven. De hinder van wegen in Noord-Brabant lijkt te dalen tussen 2020 en 2024.



Er is meer goed nieuws. Amsterdam was nog een donkere vlek op de kaarten van 2016 en 2020, met respectievelijk 9,6 en 10,8 procent ernstige hinder door wegen binnen de bebouwde kom. Maar de ernstige hinder nam af tot 6,9 procent in 2024. De daling tussen 2020 en 2024 komt mogelijk door de maatregelen die Amsterdam invoerde om vervuilend auto- en vrachtverkeer in het centrum te verminderen. In 2020 lagen de hinderpercentages hoger, waarschijnlijk door de coronamaatregelen. Veel mensen waren toen overdag thuis. Uit het Onderzoek Beleving Woonomgeving bleek dat mensen toen meer last hadden van bronnen vlak bij hun woning, zoals wegverkeer, buren en bouw- en sloopactiviteiten.

Meer hinder in sommige natuurgebieden

Als we de Natura 2000-kaart over de kaart van ernstige hinder door wegverkeer leggen, zie je dat ook mensen die in natuurgebieden wonen last hebben van geluid. Dat zie je het duidelijkst op de Veluwe tussen Ede en Arnhem, waarschijnlijk door verkeer op de A12, maar je ziet het ook ten westen van Hilversum (de Stichtse Vecht) en in het Geuldal. Er wonen wel minder mensen in natuurgebieden dan in de stad, maar niet alleen mensen hebben last van geluid, ook dieren. De Natura 2000-gebieden zijn door de Europese Unie aangewezen omdat ze soorten en habitattypen bevatten die bescherming nodig hebben. Wat doet verkeerslawaai met deze dieren?

Vogels hebben in het ei al last van verkeerslawaai

Vogels hebben, net als mensen, last van herrie. Dat is zelfs al vóór de geboorte zo: Australische en Spaanse wetenschappers stelden vast dat zebravinken al in het ei negatieve gevolgen ondervinden van verkeerslawaai. Zebravinken zijn de meest bestudeerde zangvogels ter wereld. Deze vogel zingt veel en past zich makkelijk aan, zo ook aan gevangenschap. Daarom zijn ze geschikt om onderzoek mee te doen. Eerder is aangetoond dat hun zang varieert in verschillende broedstadia. Mogelijk doen ze dit om het broeden op elkaar af te stemmen. Het is namelijk veiliger als er meer vogels tegelijk geboren worden. Dan is de kans dat ze door een roofdier gepakt worden kleiner.

Terug naar het onderzoek naar de effecten van verkeerslawaai. De eieren van wilde Australische zebravinken werden 's nachts in broedmachines blootgesteld aan opnames van gangbaar verkeerslawaai, of aan de zang van andere zebravinken, of aan stilte. Ook de uitgekomen jongen werden een aantal nachten blootgesteld aan lawaai, zang of stilte. Vogels die als embryo én als kuiken onder lawaai verkeerden, waren op de twaalfde dag na hun geboorte kleiner en lichter. En ook op de lange termijn waren er effecten. Vinken die nog in het ei of net daarna aan verkeersgeluid waren blootgesteld, bleken later minder nageslacht te krijgen dan de andere vinken. Zebravinken leven niet in Nederland, maar ook hier zijn effecten van geluid op vogels bekend.

Ook vogels in Nederland hebben last van geluid

Hernández Agüero en Bas Krijnen van de Vrije Universiteit Amsterdam deden onderzoek naar de voedselvoorziening van vogels in Amsterdam. Zij hingen rupsen van klei in 38 bomen verspreid over heel Amsterdam. Ze telden elke maand de afdrukken van vogelsnavels in de rupsen. Zo legden ze vijfhonderd beten vast over een periode van zeven maanden. Ze koppelden deze gegevens aan de hoeveelheid geluid (en hitte en kunstlicht) ter plekke, onder andere met kaarten uit de Atlas Leefomgeving.

En wat bleek: in bomen op lawaaiige plekken werd minder gejaagd. Waarschijnlijk vermijden vogels deze plekken. Andere factoren zoals licht en hitte spelen ook een rol, maar geluid bleek de sterkste voorspeller van verminderde vogelactiviteit. In een ander onderzoek van Rijkswaterstaat, SWECO en Sovon Vogelonderzoek Nederland werden minder broedvogels aangetroffen in gebieden tot ongeveer 650 meter van snelwegen. Hoe meer verkeer er was, hoe meer invloed op de broedvogels. Geluid is niet meegenomen in deze studie, maar het is waarschijnlijk dat de effecten (deels) door geluid komen.

Geluid beïnvloedt dieren op veel manieren

Geluid kan dus invloed hebben op de voedselvoorziening en het broeden van vogels. Er zijn ook nog andere effecten gevonden, namelijk op de communicatie. Mannelijke roodborstjes bijvoorbeeld zingen fanatiek om hun leefgebied te beschermen als een ander mannetje nadert. Maar zij deden dit minder fanatiek als ze dicht bij een drukke weg waren, blijkt uit onderzoek van de universiteit van Southampton. Sommige vogels passen hun zang aan om boven het verkeerslawaai uit te komen. Zo zingen koolmezen hoger in de stad dan op het platteland in Nederland. Dat is nadelig voor hun voortplanting, want vrouwtjes vinden mannetjes die lager zingen aantrekkelijker.

Ook andere dieren hebben last van verkeerslawaai. Denk aan de vleermuis wiens jacht wordt verstoord. Of aan dieren in de Noordzee: de bruinvis kan zelfs doof worden als er op korte afstand geheid wordt voor de aanleg van windturbineparken. Geluid heeft dus uiteenlopende effecten op dieren. Het kan bijvoorbeeld ook jager-prooi-relaties verstoren. Daarom concludeerde de European Environment Agency in 2025 dat geluid invloed heeft op de biodiversiteit. Minstens 29 procent van de Europese Natura 2000-gebieden ligt in gebieden met veel verkeerslawaai.

En is daar wat aan te doen? Een onderzoeker van de studie in Amsterdam pleit voor ‘geluidsschermen’ voor dieren. Nee, niet van die betonnen wanden die we langs snelwegen plaatsen. "Dichte begroeiing kan al aanzienlijk schelen in het geluid", aldus de ecoloog. "Met als bijkomend voordeel dat zulke groene schermen de aanblik vriendelijker maken voor stadsmensen, extra schuil- en nestruimte bieden voor stadsdieren en een bijdrage leveren tegen zogeheten hitte-eilanden in de stad." Kijk, daar varen mensen en dieren wel bij.

Meer informatie

• Wil je weten in welke buurten veel mensen wakker liggen van verkeerslawaai? De Buurtatlas toont ernstige slaapverstoring op de kaart voor verschillende geluidsbronnen.
• Burgers meten geluid met hun mobiel én beschrijven hun beleving daarvan op de Nationale Geluidmeetdag. In 2025 ervaarde 41,9 procent van de deelnemers hun omgeving als chaotisch en 35,8 procent als kalm.
• Hoe hinderlijk is geluid van verschillende bronnen tegelijk? Het RIVM onderzocht verschillende rekenmethoden.
• Wil je meer weten over geluidhinder? Bekijk dan eens de kennispagina van het thema Geluid op de Atlas Leefomgeving.

Tekst: Dieneke Schram-Bijkerk, Atlas Leefomgeving
Beeld: Jelle de Jong; Atlas Leefomgeving; iStock; Shutterstock; Luc Hoogenstein