De Avatar vlokslak: een avatar is niet altijd wat je denkt dat je ziet

In de Nederlandse kustwateren zijn tot nu toe met zekerheid 67 soorten zeenaaktslakken aangetroffen. Van drie andere soorten zijn er mogelijk ook Nederlandse waarnemingen, maar die zijn nog niet bevestigd. Vijf van die 67 soorten behoren tot de zogenaamde vlokslakken: de weekdierenfamilie die bekend staat onder de wetenschappelijke naam Aeolidiidae. Twee geslachten van deze familie worden in Nederland aangetroffen. Een geslacht, Aeolidia, heeft hier twee grotere soorten van 6 tot 12 centimeter.

Het andere geslacht, Aeolidiella, heeft hier drie vertegenwoordigers: kleinere soorten van 2 tot 5 centimeter. De letterlijke betekenis van de naam Aeolidiella is: kleine Aeolis. Met andere woorden, kleine soorten van de familie Aeolidiidae. Met een recente publicatie van een internationale onderzoeksgroep is aangetoond dat, met betrekking tot de West-Europese soorten, de samenstelling van het geslacht Aeolidiella heel anders is dan we tot nu toe hebben aangenomen. Ook in Nederland, met een nieuwe soort en grote gevolgen voor onze kennis van de Nederlandse biodiversiteit.

Grote kleine slak of kleine grote slak?

Om de rest van dit artikel goed te kunnen lezen moeten we eerst uitleggen wat het verschil is tussen een kleine (met kleine letter) en Kleine (in veldgidsen en bij uitzondering ook hier met hoofdletter) vlokslak. Een kleine vlokslak is een klein exemplaar van een niet nader benoemde soort vlokslak. De soort Aeolidiella glauca heeft de Nederlandse naam 'Kleine vlokslak': dit is een soort die als jong dier klein kan zijn, 1 tot 2 centimeter, maar als volwassen ook relatief groot, tot maximaal 5 centimeter, kan worden.

Kleine vlokslak (Aeolidiella glauca) versus de Avatar vlokslak (Aeolidiella avatar)

Het belangrijkste resultaat van het onderzoek is dat er voor de Noordwest-Europese kust een nieuwe kleine soort vlokslak met een uniek DNA-profiel en onderscheidende interne anatomische kenmerken is aangetoond en beschreven: Aeolidiella avatar, waarvoor we, in navolging op de wetenschappelijke naam, de Nederlandse naam 'Avatar vlokslak' voorstellen.

Een tweede resultaat van het onderzoek is dat de kleine soort vlokslak die overeenkomt met de oorspronkelijke anatomische beschrijving van de Kleine vlokslak (Aeolidiella glauca) nu definitief en eenduidig gekoppeld is aan een uniek DNA-profiel, dat onderscheidend is van de Avatar vlokslak.

DNA-profielen

Het ARISE-team van Naturalis heeft in het verleden van een aantal Nederlandse exemplaren van verschillende kleine soorten vlokslakken DNA-profielen geanalyseerd. Als we de Nederlandse DNA-gegevens, van exemplaren die we altijd benoemd hebben als Kleine vlokslak (Aeolidiella glauca), vergelijken met die van de recent gepubliceerde DNA-profielen, dan blijkt dat ze niet overeenkomen met de nieuwste vastgestelde DNA-profielen van deze soort.

De conclusie die we moeten trekken is dat wat we voorheen hebben benoemd als Kleine vlokslak behoort tot de nieuw beschreven soort: de Avatar vlokslak. Daarmee is de nieuwe soort meteen ook de meest waargenomen kleine soort vlokslak van Nederland. Voorlopig is nu bevestigd dat Avatar vlokslakken aangetroffen zijn in West-Frankrijk, Schotland, Nederland en Zuidwest-Noorwegen. 

Daarnaast zijn er tot nu toe slechts een klein aantal Nederlandse waarnemingen van, wat we dachten, de Verborgen vlokslak geregistreerd. Daar zijn in Naturalis ook DNA-profielen van geanalyseerd. Als we die vergelijken met de data uit het recente onderzoek, dan blijkt dat deze dieren helemaal niet behoren tot de soort Verborgen vlokslak (Aeolidiella sanguinea), maar juist Kleine vlokslakken (Aeolidiella glauca) zijn! Daarmee is de soort waarvan we dachten dat het de in Nederland meest algemeen voorkomende kleine soort vlokslak zou zijn, in een klap de meest zeldzame Nederlandse soort vlokslak geworden.

De verborgen vlokslak is nóg verborgener

Een derde resultaat van het onderzoek is dat, in tegenstelling tot wat we dachten, waarschijnlijk deze soort überhaupt (nog) niet is aangetroffen in het Nederlandse kustgebied. Het is ook een West-Europese soort met mogelijke waarnemingen van Italië tot aan Denemarken, maar er zijn nog geen Nederlandse waarnemingen geverifieerd met DNA-data.

De vierde kleine soort vlokslak: de Gekraagde vlokslak (Aeolidiella alderi)

Soort nummer vier blijft gelukkig hetzelfde. De Gekraagde vlokslak (Aeolidiella alderi) is op basis van externe kenmerken relatief eenvoudig te herkennen. Ook de eiersnoeren die deze soort bij de voortplanting produceert zijn onderscheidend en eenvoudig te herkennen: totaal anders dan bij de andere drie soorten. Het is geen dunne, witte draad (zie bovenstaande foto’s), maar een bredere, doorzichtige kluwen waarin de relatief grote embryo’s los van elkaar, paarsgewijs liggen opgeslagen.

Dit is in Nederland een soort die sinds 2012 schaars in de Oosterschelde en in 2025 eenmalig in het Grevelingenmeer is aangetroffen. In Europa is deze soort van Italië tot aan de Nederlandse kust, als noordelijke verspreidingsgrens, waargenomen.

Nederlandse namen

Wetenschappelijke namen worden gebruikt om soorten een unieke naam te geven en daarmee ook de soortenrijke biodiversiteit te ordenen. Omdat er wereldwijd per soort maar één erkende courante wetenschappelijke naam is vastgesteld, kunnen we internationaal eenduidig communiceren over specifieke soorten zonder te vervallen in Babylonische spraakverwarringen met huis-tuin-en-keuken namen in de diverse lokale talen. Die laatste noemen we ook wel triviale namen. Maar al die wetenschappelijke namen zijn niet zo eenvoudig te onthouden en daarom is het handig om soortherkenning voor een breder publiek toegankelijk te maken door soorten ook lokale triviale, in ons geval dus Nederlandse, namen te geven.

De triviale namen zijn vaak gebaseerd op soortenkennis, uiterlijke en/of ecologische kenmerken die voorhanden waren op het moment van de eerste lokale waarneming.
Daarom werd jaren geleden de Kleine vlokslak gekoppeld aan Aeolidiella glauca. Het was toen de kleinste soort vlokslak in Nederland. Maar zoals nu blijkt is het met maximaal 5 centimeter wellicht de grootste Nederlandse kleine soort vlokslak. De Gekraagde- en Avatar vlokslak blijven meestal net iets kleiner.

De Kleine vlokslak (Aeolidiella glauca), zoals we die nu kennen, is niet alleen relatief groot, maar leeft juist het verborgen bestaan dat we vroeger beschouwden als behorende tot de Verborgen vlokslak (Aeolidiella sanguinea). De beperkte waarnemingen waren meestal van dieren die zich onder stenen of onder of in oesterschelpen hadden verstopt, waar ze ook hun eiersnoeren hadden afgezet.
Kunt u het nog volgen?

Cryptische soorten

Drie West-Europese kleine soorten vlokslakken, de Kleine-, Verborgen- en Avatar vlokslak, zijn onder water of op foto en video niet altijd eenduidig van elkaar te onderscheiden. Ten opzichte van elkaar zijn dat zogenaamde cryptische soorten.

Veel oude waarnemingen, van data van voor de hier besproken publicatie, zijn daardoor niet meer herleidbaar tot de soorten zoals we die nu hebben vastgesteld. Dat heeft grote gevolgen voor de waarnemingen in onze biodiversiteitdatabases. Daarom stellen we voor om alle historische waarnemingen van kleine soorten vlokslakken en alle nieuwe waarnemingen die niet eenduidig te determineren zijn te benoemen als behorende tot het Kleine vlokslak-complex. We kiezen voor deze naam omdat de Kleine vlokslak als eerste van de drie soorten is beschreven. Mogelijk betrof de eerste Nederlandse waarneming van een Kleine vlokslak in 1949 bij Den Helder een Avatar vlokslak, maar dat kunnen we waarschijnlijk nooit meer verifiëren.

Meer informatie

• Op Blauwtipje.nl worden alle Nederlandse soorten zeenaaktslakken uitgebreid beschreven en geïllustreerd met foto’s van de slakken, hun eiersnoeren en specifiek voedsel. De bijbehorende app heeft nog uitgebreidere beschrijvingen, veel meer foto’s en een determinatiesleutel voor de Nederlandse zeenaaktslakken.
• Het project ARISE waarvoor de slakken in dit artikel werden onderzocht, heeft als ambitie om álle Nederlandse soorten te kunnen herkennen. Niet alleen aan hun DNA, maar op alle beschikbare manieren.
• Het genoemde artikel over de nieuwe blik op de kleine vlokslakken: Unfinished symphony: updating the systematics of Aeolidiidae (Nudibranchia, Gastropoda), with special focus on Aeolidiella Bergh, 1867.

Tekst en beeld: Peter H. van Bragt, Naturalis Biodiversity Center (leadfoto: een Avatar vlokslak (Aeolidiella avatar) in het Grevelingenmeer in 2020)