De tuin hoeft niet winterklaar: wees zoals Bob en volg deze tips op 

Hij circuleerde dagenlang op social media. De illustratie van Bob. "Bob ziet bladeren in zijn tuin. Hij pakt geen hark en doet niets. Dat blijkt goed voor de natuur", dicteert het affiche. "Bob kan dit de hele dag. Wees zoals Bob."  

Bert Jan Godeke, expert bij IPC Groene Ruimte op het gebied van groenbeheer en -onderhoud op ‘natuurvolgende’ wijze, herkent de gedachte. "In de natuur wordt ook niks opgeruimd. Alles sterft af en wordt weer opgenomen in het ecosysteem."

Dat geeft een handig vertrekpunt voor de tuin: kijk naar wat je tuin voor dieren, vogels, amfibieën en insecten kan doen. "Bij IPC Groene Ruimte spreken we altijd over de 4 V's: voedsel, vocht, veiligheid en voortplanting. Zaden zijn voedsel voor vogels, blad helpt vocht in de bodem vast te houden en holle stengels bieden insecten een veilige plek om te overwinteren. Planten die blijven staan, zorgen ook in andere seizoenen voor structuur waarin dieren kunnen schuilen en zich voortplanten."

Betekent dat dan dat je helemaal niets mag doen in je tuin? Nee, stelt Bert Jan. "Natuurvolgend je tuin onderhouden gaat juist over selectief onderhoud: eerst kijken wat er groeit en leeft en dan bepalen welke acties nodig zijn. Maar wat mij betreft laat je de tuin in de winter zoveel mogelijk met rust. Laat het gewoon lekker afsterven." 

Natuurvolgend onderhoud en beheer 

Bij IPC Groene Ruimte leert Bert Jan groenbeheerders, medewerkers in het groen, terreineigenaren, maar ook beleidsmedewerkers hoe ze ‘natuurvolgend beheer’ toepassen in hun werk. Natuurvolgend beheer gaat uit van kijken wat er in de natuur gebeurt, welke natuurlijke processen vanzelf plaatsvinden en hoe je zodanig kunt sturen dat de natuur verder tot wasdom komt.   

Natuurvolgend onderhoud is een praktische vertaling van natuurvolgend beheer. Het is een term geïntroduceerd door IPC Groene Ruimte, om ook medewerkers die buiten onderhoudswerkzaamheden uitvoeren natuurvolgend te laten werken. "Maaien en snoeien kun je blijven doen, maar maak bewuste keuzes in wat, waar en wanneer je iets doet. In je tuin kun je precies hetzelfde doen: kijk wat je wilt behouden en waar onderhoud nodig is." 

Bert Jan geeft daarom 5 concrete tips om aan de slag te gaan in je wintertuin.  

1. Laat het blad liggen  

Laat je blad in de winter zoveel mogelijk met rust. Blad en afgestorven plantenresten bieden dieren voedsel en beschutting. Ook houden blad en andere plantenresten vocht vast en beschermen zo de bodem tegen uitdroging. Ligt het blad op een pad? Verzamel het dan op een plek in de tuin, bijvoorbeeld als composthoop of egelschuilplek. Maar voer het niet af. 

Kijk ook naar het soort blad. Eiken- en plataanblad verteert langzaam. Ligt er in het voorjaar een dikke laag op planten die licht nodig hebben, haal dan plaatselijk wat blad weg. Meng het blad met andere soorten blad, zoals linde- of elzenblad. Nog beter is het blad verpulveren, vermengen met ander organisch materiaal en daarmee de tuingrond af te dekken (mulchen). 

2. Laat stengels en zaaddozen staan  

Holle stengels zijn een overwinteringsplek voor insecten. Uitgebloeide planten zijn gevuld met zaden waar vogels van eten. Knip daarom niet alles in het najaar terug. Wacht tot het voorjaar, wanneer de tuin weer op gang komt. 

3. Snoei met oog voor bloei en bessen  

Sommige struiken of klimplanten dragen nu nog bessen, die wil je zoveel mogelijk behouden als voedsel voor vogels. Gelderse roos en klimop bijvoorbeeld staan nu vol in de bessen. Snoei deze pas vroeg in het volgende voorjaar, zodat de vogels hier nog een tijdje van kunnen eten. Je zou eigenlijk per plant moeten opschrijven wanneer die bloeit en vruchten draagt om te voorkomen dat je te vroeg ingrijpt. 

4. Werk met een gesloten kringloop: houd snoeisel in de tuin  

Takken, bladeren en plantenresten hoeven je tuin nooit te verlaten. Maak er bijvoorbeeld compost of mulch van, zodat voedingsstoffen op de plek blijven. Er is wel een uitzondering: wil je ergens juist wilde bloemen die van een schrale bodem houden, voer het maaisel daar dan af. Zo voorkom je dat die plek voedselrijker wordt. Dat kan een keuze zijn. 

5. Kijk eerst naar de bodem  

Een laag blad laten liggen helpt, maar niet wanneer de bodem van je tuin (gedeeltelijk) verdicht is, omdat het zich niet vanzelf oplost. Verdichting vindt plaats als de grond te dicht op elkaar geperst is, bijvoorbeeld doordat je er met een zwaar voertuig overheen gereden bent.

Is de grond hard? Belucht de bodem dan voorzichtig, bijvoorbeeld met een spitvork. Werk de grond niet zomaar helemaal om, want dan kunnen bodemlagen door elkaar raken en bodemschimmels en bodemdieren worden verstoord. Voeg daarna organisch materiaal toe, zoals compost of fijngehakseld plantenmateriaal. 

Een uitzondering: de vijver  

Heb je een vijver in de tuin? Dat brengt een oase van leven, maar vraagt wel om structureel onderhoud. Een dikke laag afgestorven plantmateriaal kan bij langdurige vorst bijdragen aan zuurstoftekort. RAVON adviseert om oud plantenmateriaal tussen half september en eind oktober uit de vijver te halen. In die periode hebben de meeste jonge kikkers, salamanders en padden de vijver verlaten en zijn dieren meestal nog niet in winterrust. Er kunnen nog wel amfibieën in het water zitten, waaronder bruine kikkers en watersalamanders.  

Leg het verwijderde plantmateriaal een paar uur op de oever, vlak bij de vijver. Controleer het daarna op dieren voordat je het afvoert. Zo kunnen amfibieën die in het materiaal zitten terug naar het water.  

Ook levende waterplanten kunnen de vijver op den duur dicht laten groeien. Wil je die begroeiing uitdunnen, pak dat dan gefaseerd aan: zo ongeveer 25 tot 30 procent per jaar. 

Als Bob het blad laat liggen, hoef je hem niet de hele dag na te doen, maar je kunt wel eerst kijken voor je de hark pakt. Wat kan blijven, en waar is onderhoud nodig? Wees zoals Bob. Gedeeltelijk dan.  

Meer informatie

• Meer horen van Bert Jan? Hij spreekt tijdens de Nationale Biodiversiteitsdag op 6 november 2026 over maaien, snoeien en groenonderhoud afstemmen op natuurlijke processen.  
• Zelf aan de slag met natuurvolgend onderhoud? In de training Natuurvolgend Onderhoud leer je hoe je maaien, snoeien en andere onderhoudskeuzes afstemt op natuurlijke processen. De training staat gepland op 6 april 2027.

Tekst en beeld: IPC Groene Ruimte