Groningen kiest voor duisternis

Wie ’s nachts door Groningen reist, merkt het meteen: hier zijn nog plekken waar het echt donker is. In een land dat behoort tot de meest verlichte landen ter wereld, is duisternis zeldzaam geworden. De weinige verstedelijking en het open landschap maakt Groningen tot een van de donkerste provincies van Nederland, met rust en ruimte. Dat is niet alleen een beleving voor liefhebbers van sterren en stilte, maar een kwaliteit van groot belang voor natuur, gezondheid en leefomgeving.

Duisternis is een ecologische randvoorwaarde. Veel dieren, waaronder insecten, vleermuizen en trekvogels, zijn volledig aangepast aan de nacht. Kunstmatig licht verstoort hun oriëntatie en foerageerpatronen, wat kan leiden tot uitputting of sterfte. Ook planten profiteren indirect van donkere nachten, doordat bestuivers, zoals nachtvlinders, niet worden afgeleid of verjaagd door kunstlicht. Langdurige monitoring laat zien dat het opgaand licht, dat is de hoeveelheid uitgestoten kunstlicht, in Groningen jarenlang toenam, maar dat deze trend sinds 2020 is afgevlakt. 

Duisternis in het provinciale beleid

De provincie Groningen erkent al langer dat duisternis, net als stilte, een kernkarakteristiek van het landschap is. In de Omgevingsvisie wordt expliciet ingezet op het behouden en waar mogelijk versterken van deze kwaliteit. Duisternis krijgt daarbij geen geïsoleerde plek, maar is verbonden met bredere opgaven als natuurherstel, gezondheid en ruimtelijke kwaliteit. 

Het Milieuprogramma van de provincie Groningen vertaalt deze ambities naar de praktijk. De provincie heeft twee aandachtsgebieden voor duisternis aangewezen. In deze gebieden mag de heersende duisternis niet zonder noodzaak worden verstoord door nieuw te verrichten activiteiten. Ook ondersteunt de provincie gemeenten met kennis en monitoring en stelt zij via vergunningverlening eisen aan lichtuitstraling bij bedrijven. Bij activiteiten met veel lichtemissie kan een verlichtingsplan worden verlangd, gericht op doelgericht, zuinig en afgeschermd gebruik van licht. 

Mag het licht uit?

Die beleidsgerichte inzet kreeg in 2025 een duidelijk politiek vervolg met de aangenomen motie ‘Mag het licht uit?’. Met deze motie spraken de Provinciale Staten uit dat Groningen haar positie als een van de donkerste provincies van Nederland niet vanzelfsprekend vindt, maar actief wil behouden en zelfs de donkerste provincie van Nederland wil worden.

De provincie richt zich in haar beleid op twee hoofdzaken:

• Gebieden waar veel licht wordt uitgestoten, zoals industrieterreinen en stedelijk gebied. Hier worden maatregelen getroffen om de hoeveelheid licht terug te dringen.
• Veelvoorkomende lichtbronnen, zoals openbare verlichting. Door het toepassen van nieuwe technieken is het mogelijk om gerichter te verlichten. Dit leidt tot minder strooilicht en minder lichtvervuiling. 

Dark Sky Park Lauwersmeer

Het bekendste voorbeeld van Groningse duisternis is het Dark Sky Park Lauwersmeer. Dit gebied kreeg in 2016 het internationale predicaat van de International Dark Sky Association en behoort daarmee tot een selecte groep plekken waar de natuurlijke nacht wordt beschermd en beleefbaar is. Bij heldere omstandigheden is hier de Melkweg zichtbaar en kan het noorderlicht worden waargenomen. Jaarlijkse metingen tonen aan dat het Lauwersmeergebied de afgelopen jaren steeds iets donkerder is geworden. Dat is geen vanzelfsprekendheid, maar het resultaat van samenwerking tussen provincie, gemeenten, terreinbeheerders en kennisinstellingen. De provincie draagt bij aan de monitoring en aan maatregelen in de omgeving, zodat de kwaliteit van de nacht behouden blijft. 

Voorbeelden van maatregelen zijn het defensieterrein bij het Lauwersmeergebied en de openbare verlichting in de omgeving van het Dark Sky Park. Defensie heeft alle verlichting op het kazerneterrein vervangen door naar beneden gerichte armaturen, waardoor de lichtuitstoot richting het Dark Sky Park aanzienlijk is verminderd. Het terrein zelf is daardoor zelfs beter verlicht. Ook is de openbare verlichting en de verlichting op het parkeerterrein van Staatsbosbeheer vervangen. Het licht is niet alleen minder fel, het heeft ook een vleermuisvriendelijke kleur. Ook andere dieren profiteren hiervan. 

Donkerte en economie: de haven van Lauwersoog

Een bijzonder project wordt uitgevoerd in de haven van Lauwersoog. Havens zijn meestal fel verlicht en deze haven grenst direct aan het Dark Sky Park. Met het Masterplan Donkerte Lauwersoog wordt gewerkt aan een nieuw evenwicht tussen veiligheid, bedrijvigheid, natuur en duisternis. Het uitgangspunt is daarbij helder: licht waar het moet, donker waar het kan. Het doel is om de lichtuitstoot in de haven met ongeveer vijftig procent te verminderen.

Ondernemers, de Rijksuniversiteit Groningen, gemeente Het Hogeland en de provincie werken samen aan oplossingen: slimme verlichting, bewegingssensoren, betere afscherming en duidelijke afspraken over wanneer en waar licht nodig is. Zo blijft de haven functioneel en veilig, terwijl de druk op natuur en nacht drastisch afneemt. Lauwersoog geldt inmiddels als voorbeeld voor andere havens in het Waddengebied, zoals de Eemshaven, maar ook de haven van Brest in Frankrijk.

De waarde van de nacht

In Groningen is te zien dat duisternis een bewuste keuze kan zijn. De nacht krijgt weer ruimte door beleid, techniek en goede samenwerking. Dit ten behoeve van alle Groninger bewoners: mens en dier. Dieren worden minder verstoord, mensen komen meer tot rust en de sterrenhemel kan beter bewonderd worden.

Tekst: Provincie Groningen
Beeld: Piet Zijlstra