Einde sleepnetvisserij kan nieuw begin inluiden voor de Doggersbank

Van alle zeeën wereldwijd worden Europa’s zeebodems het meest bevist met sleepnetten. Al sinds de 14e eeuw slepen vissers zwaar vistuig over de bodem, waarmee zij hele ecosystemen, in het bijzonder het bodemleven, vernietigen. Volgens het Europees Milieuagentschap is ongeveer 86 procent van de zeebodem in de Internationale Noordzee en de Keltische Zee verstoord door het zware vistuig. De situatie is zo ernstig dat onderzoekers geen gezonde zeebodems meer kunnen vinden. Om te begrijpen hoe een gezonde zeebodem eruitziet, gebruiken ze oude beschrijvingen.

De Doggersbank, een ondiep gebied in het hart van de Noordzee, qua oppervlakte bijna even groot als België, is van oudsher een zeer productieve kraamkamer voor het hele omliggende gebied. In de 18^e eeuw ving een enkele visser met een hengel er zo’n 200 kabeljauwen per dag. Aan het begin van de 19^e eeuw kwamen de eerste zeilboten met sleepnetten in het gebied. In die tijd ving een kleine zeilboot nog twee ton heilbot in twee dagen waar nu de industriële vloot van Verenigd Koninkrijk, Nederland, Duitsland en Denemarken samen een jaar voor nodig heeft.

Sleepnetvisserij heeft sinds de 19^e eeuw een enorme vlucht genomen met moderne schepen en netten zo groot als voetbalvelden die alles op hun weg opscheppen, meestal op zoek naar een enkele doelsoort. Daardoor stortten in de 20^e eeuw de wereldwijde visstanden in, en leeft er nu naar schatting nog maar zo’n 5 procent van de vispopulaties van daarvoor.

Maatschappelijke kosten

Europa is wereldkampioen sleepnetvissen. Op geen ander continent is de druk van deze schadelijke vistechniek zo groot als bij ons. De Europese sleepnetvloot bestaat uit zo’n 5.000 schepen die ongeveer 5,5 miljoen uren per jaar in Europese wateren actief zijn, zowel binnen als buiten beschermde zeegebieden.

Een recente studie van de economische impact van de Europese sleepnetvisserij berekende dat deze industrie de samenleving tot 16 miljard euro per jaar kost. Deze berekening is gebaseerd op de kosten die gepaard gaan met de hoge CO2-uitstoot van sleepnetvisserij. De conclusie is dat de maatschappelijke kosten van sleepnetvisserij 90 keer groter zijn dan de 180 miljoen euro aan winst ieder jaar voor de visindustrie.

Ecologische ramp

Wij zijn als mensheid afhankelijk van de zee. De zee herbergt veel verschillende soorten, leefgebieden en ecosystemen. Ze biedt voedsel, energie en zuurstof en reguleert het klimaat, zodat het leefbaar blijft. Maar met de overbevissing en aftakeling van de Noordzee komen deze vitale ecosysteemdiensten in het gedrang.

Een nieuw onderzoek naar sleepnetvisserij stelde dat zo’n 3.000 diersoorten gevonden worden in de sleepnetten, waarvan 237 beschermde en bedreigde soorten. Bioloog David Attenborough stelde in zijn film Ocean vorig jaar sleepnetvisserij aan de kaak en zei: “Bijna alles wat [naast de doelsoort] wordt gevangen, wordt weer overboord gegooid. Meer dan driekwart van de vangst van de trawler kan worden weggegooid. Het is moeilijk om een meer verspillende manier van vissen voor te stellen.”

Sleepnetvisserij veroorzaakt niet alleen overbevissing, bijvangst van haaien, roggen en andere kwetsbare, beschermde en bedreigde diersoorten, maar vernielt ook kraamkamers en paaigebieden van vissen en andere soorten, zoals schelpdier- en koraalriffen. Riffen vormen de basis voor een rijk ecosysteem, en hebben decennia nodig om te ontwikkelen, maar worden door de zware netten, ijzeren kettingen en stalen deuren in minuten aan flarden getrokken.

Klimaateffecten

De verkwisting van sleepnetvisserij speelt zich niet alleen af onder water, het zit ook in de uitstoot van de schepen. Het kost zo veel brandstof om het zware net over de bodem te trekken, dat een portie schol of tong bijna dezelfde klimaatimpact heeft als een stukje rundvlees op het bord. De kotters slurpen zelfs zo veel brandstof, dat het in de huidige tijden van hoge brandstofprijzen voor veel vissers voordeliger is om aan wal te blijven dan om uit te varen.

Daar komt bij dat de zeebodem een opslagplaats van koolstof vormt die bij rust in de grond opgevangen blijft, maar door het omploegen vrijkomt als CO2 in de atmosfeer. Een studie in Nature berekende dat de totale uitstoot van sleepnetvisserij door de verbranding van brandstof en het laten ontsnappen van koolstof uit de bodem vergelijkbaar is met de CO2-uitstoot van de wereldwijde luchtvaartindustrie.

Zo verergert sleepnetvisserij drie crises: de biodiversiteitscrisis, de klimaatcrisis en vervuilingcrisis. Visserij is immers ook nog een grote bron van vervuiling in zee: visnetten blijven in zee achter en vissen als spooknetten op de zeebodem door. Ondanks deze wetenschap over de bijdrage van visserij aan drie crises blijft sleepnetvisserij toegestaan, ook in beschermde Natura 2000-zeegebieden.

Beschermde zeegebieden

Beschermde zeegebieden in Europa vallen onder de Vogel- en Habitatrichtlijn. De vuistregel voor deze gebieden is dat ze niet verder mogen verslechteren. Ze zijn aangewezen vanwege hun bijzondere ecologische waarde voor het zeeleven op de zeebodem, maar ook voor mobiele soorten en de vissen die zich hier voortplanten. De Doggersbank heeft een belangrijke functie als kraamkamer. Toch zien we dat Nederland en andere EU-lidstaten schadelijke activiteiten in de zogenaamde stilte- en rustgebieden toe blijven staan voor commerciële en industriële doeleinden en dat de natuur ook daar verder verslechtert. Zo maakte de Rechtbank Gelderland in december vorig jaar korte metten met het beheerplan voor de Doggersbank, waarin staat welke menselijke activiteiten daar nog toegestaan zijn. Het plan bevatte nauwelijks maatregelen om de natuur te herstellen en het lukte natuurorganisaties om delen van het beheerplan  te laten vernietigen, zoals vrijstelling van vergunningplicht voor het lozen van giftig afvalwater vanaf boorplatforms. Nu zal Nederland voor schadelijke activiteiten een vergunningplicht in moeten stellen en kunnen maatregelen getroffen kunnen worden.

Met de recente uitspraak van de rechter over het sleepnetvissen op de Doggersbank, staat de overheid alweer in zijn hemd. Het tijdperk van gebieden beschermen op papier, maar ondertussen mijnbouw, intensieve scheepvaart en visserij op grote schaal toe blijven staan, lijkt op zijn einde te lopen.

Kansen voor natuurherstel

De natuur is ongelofelijk weerbaar, en kan zich – mits onder de juiste omstandigheden – redelijk snel herstellen. Als het maar de tijd en ruimte daarvoor krijgt. De kansen voor natuurherstel op zee zijn daarom ook groot. Zo’n 25 procent van de Nederlandse Noordzee is aangewezen als Natura 2000-gebied. Volgens internationale verdragen moet dat in 2030 minstens 30 procent zijn.

De Europese Natuurherstelwet verplicht ons om in 2030 in 30 procent van de aangetaste zeegebieden doeltreffende herstelmaatregelen uit te voeren. Deze zomer dient de Nederlandse regering haar Natuurherstelplan in bij de Europese Commissie. Daarin staat omschreven welke maatregelen zij gaat nemen om aan die doelstelling te voldoen, op land en op zee. Dit plan is niet alleen een verplichting, maar ook een grote kans om eindelijk werk te maken van grootschalig herstel van de gedegradeerde Doggersbank en andere beschermde zeegebieden. Het is tijd dat de overheid uit de weerstand komt en natuurbeleid gaat voeren met de natuur als uitgangspunt in plaats van de industrie.

Rewilding Doggersbank

De Noordzee is een van de drukste zeeën ter wereld. Visserij, energiewinning, transport en veiligheid drukken allemaal zwaar op het kwetsbare zeeleven. Maar de Noordzee is niet ons wingewest, het is een levend systeem met bestaansrecht. De zee is niet van ons, zij is van zichzelf. De Doggersbank is als kraamkamer voor de Noordzee al 17 jaar beschermd, maar verkeert toch in ademnood.

De overheid is de afgelopen zes maanden twee keer teruggefloten door de rechter vanwege wanbeleid op de Doggersbank. Daarom zal ze haar koers moeten wijzigen en gaan kiezen voor natuurherstel. Het is nodig, en het kan. Er liggen veel kansen om samen te werken met de andere Noordzeelanden, wetenschappers en ngo’s aan grootschalige, grensoverschrijdende rewilding van de Doggersbank. Want een gezonde en rijke Doggersbank, waar rust en ruimte weer is teruggekeerd en soorten kunnen voeden en voortplanten, dat is niet alleen goed voor de Noordzee zelf, daar hebben we allemaal profijt van.

De zaak tegen de overheid werd aangespannen door de natuurorganisaties Stichting Doggerland, ARK Rewilding Nederland, ClientEarth en Blue Marine Foundation.

Tekst: Stichting Doggerland
Beeld: Oscar Bos (leadfoto: dodemansduim); Stichting Doggerland; Joost van Uffelen