Citroenspons als nieuwe aanwinst voor de Nederlandse Noordzee

Sponzen zijn één van de oudste diergroepen die er bestaan. Ze filteren water en komen in allerlei soorten en maten voor. In de zoute wateren van Nederland zijn 31 soorten bekend. Daar komen af en toe nieuwe soorten bij, zoals de in 2024 gevonden Knobbelspons. Inmiddels is bekend dat een jaar eerder eveneens een nieuwe soort in onze Noordzee is ontdekt. Bij sponzen kan het soms even duren voordat ze zorgvuldig en met zekerheid op naam zijn gebracht.

De vondst

Op 9 september 2023 werd er tijdens de 22^e expeditie door Stichting Duik de Noordzee Schoon een avondduik gemaakt op het onbekende wrak met nummer NL1802. Dit wrak ligt in het zuidwesten van de Nederlandse Noordzee, ten westen van Windpark Borssele, op zo’n 34 meter diepte. Deze locatie staat bekend om de potentie voor nieuwe vondsten. Eerder werden er ook al de eerste vondsten van de dubbele waaierkokerworm, holtezeekomkommer, lederzakpijp en vertakte zeespriet gedaan. Op één van de stoomketels, tussen de prachtige dubbele waaierkokerwormen, viel een gele bol op met een diameter van ongeveer 6 centimeter. Na het maken van enkele foto’s werd de spons meegenomen voor nader onderzoek. Over deze vondst verscheen vorige maand een artikel in tijdschrift Het Zeepaard.

In eerste instantie werd meteen gedacht aan Tethya citrina (Sarà & Melone, 1965). Om echter een mogelijke vergissing met T. hibernica (bekend uit Noord-Ierland) en T. norvegica (bekend uit onder andere Noorwegen, Zweden en de Shetlandeilanden) uit te sluiten moest nader onderzoek worden gedaan. Zo werd een deel van de spons bij Naturalis in Leiden onder de elektronenmicroscoop gelegd om de skeletonderdelen te kunnen bestuderen en werd er DNA-onderzoek gedaan.

Puzzelstukjes kloppend

Om de verschillende soorten te kunnen onderscheiden werd onder andere gebruik gemaakt van de vorm en lengte van zogenaamde ‘megasters’ (stervormige skeletonderdelen van de spons, zie onderstaande foto). De metingen pasten volgens de determinatietabel van Heim et al. uit 2007 het beste bij Tethya citrina. Ook de vorm of afwezigheid van andere structuren speelden mee in de vergelijkingen.

Om iets meer zekerheid te verkrijgen is besloten ook DNA-onderzoek te doen aan deze spons, waarbij op basis van vergelijkingen op het 28S-gen honderd procent overeenkomst gevonden werd met de verzamelde Tethya citrina's nabij Roscoff in Frankrijk, in Ierland, in Wales en in Napels in Italië. Op deze manier waren voldoende puzzelstukjes bij elkaar gebracht om de determinatie volledig te maken. Het exemplaar van de Citroenspons is opgenomen in de collectie van Naturalis (collectienummer RMNH.POR.13774).

Kanaalschuiver

Deze Citroenspons is tot nu toe bekend van Ierland, de zuid-, west- en noordkant van het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk en zuidelijker tot en met de Middellandse Zee. Dit is de eerste gerapporteerde vondst voor de Nederlandse wateren en één van de eerste betrouwbare uit de Noordzee. In deze regio zijn namelijk ook meldingen gedaan van de meer oranje Tethya aurantium (Sinaasappelspons), terwijl deze volgens de huidige inzichten niet noordelijker voorkomt dan midden Frankrijk. Deze verwarring vertroebelt het beeld van de verspreiding van de Citroenspons. Diverse bronnen geven aan dat de spons niet aanwezig zou zijn in de Noordzee. Mogelijk is de soort door klimaat- of habitatverandering opgeschoven vanuit het Kanaal, de Noordzee in, een zogenaamde ‘Kanaalschuiver’.

Waarnemingen

Een check op foto’s en video’s van andere duiken op dit wrak leverde niet meer waarnemingen op. Ook in de twaalf andere duiken van de expeditie, voornamelijk in België en Frankrijk, is de spons in ieder geval niet opgevallen.

Om de eventuele verdere verspreiding van deze en andere soorten te kunnen volgen, roepen we wrakduikers op om hun biologische waarnemingen te registreren middels het MOO-portaal of de MOO-webapp (Monitoringproject Onderwater Oever). Het aantal duikers dat dit momenteel doet voor de Noordzee is beperkt, dus alle informatie is waardevol!

Tekst: Renate Olie, Stichting ANEMOON, Stichting De Noordzee, Stichting Duik de Noordzee Schoon; Floris Bennema, Stichting ANEMOON; Nicole de Voogd & Rob van Soest, Naturalis Biodiversity Center 
Beeld: Renate Olie; Nicole de Voogd