Het korstmos als onopgemerkte schat in de stad

Wie in de stad goed om zich heen kijkt, heeft ze vast weleens gezien: korstmossen. Deze bijzondere organismen ontstaan uit een samenwerking tussen een alg en een schimmel, een relatie die symbiose wordt genoemd. Samen vormen ze gele, oranje, grijze, groene en lichtblauwe patronen op boomstammen en stoeptegels door de hele stad. Voor wie het weet te lezen, vertellen deze patronen een verhaal. Korstmosdeskundige Harold Timans weet precies wat ze ons kunnen vertellen. “Korstmossen zijn een nog onontdekte schat en ze zijn overal om ons heen te vinden!” zegt hij enthousiast.

Honderd soorten

Samen met andere onderzoekers van Naturalis onderzocht Harold welke soorten korstmossen in Amsterdam op de algemene laanbomen voorkomen en wat zij ons kunnen vertellen over het stedelijke milieu. “Je leert het lokale stadslandschap lezen”, vertelt hij. “Korstmosdeskundigen kunnen van een afstand een vlekje op een boom zien en op basis van ecologische kennis voorspellen om welke soort het gaat.” Veel mensen denken dat er in een stad weinig groeit, omdat korstmossen schone lucht nodig zouden hebben. “Toch hebben we in Amsterdam al zo’n honderd verschillende soorten korstmossen op bomen geteld! En dat alle korstmossen schone lucht nodig hebben, is niet helemaal waar. Er bestaan ook soorten die slechte luchtkwaliteit tolereren, zoals stikstofminnende korstmossen.”

Hedendaags stadsmilieu

Al die verschillende korstmossen zijn typerend voor het hedendaagse stadsmilieu in Amsterdam. “Dat milieu is erg droog en bevat relatief veel stikstof, vooral afkomstig van het verkeer. Daardoor zien we veel korstmossoorten die onder deze omstandigheden goed groeien”, legt Harold uit. Soms trof hij op bomen zelfs korstmossen aan die normaal gesproken op steen groeien. “Dat is opvallend! Waarschijnlijk wijst dit op een hoge hoeveelheid stof in de lucht. Dit stof slaat neer op de schors van bomen, waardoor dit een beetje gaat lijken op de chemische samenstelling van steen.”

Stikstof kan de samenstelling van boomschors ook veranderen, met name de pH-waarde. Terwijl stikstof de bodem zuurder maakt, zorgt het er bij bomen juist meestal voor dat de schors basischer wordt. Daardoor groeien er nu andere korstmossoorten op bomen dan vroeger. Bomen met van nature een zure schors dragen tegenwoordig vaak korstmossen die juist van een basische ondergrond houden. “Zuurminnende korstmossoorten komen we hier en daar ook nog wel tegen op bomen”, zegt Harold. “Die bomen staan dan meestal op plekken met minder verkeer of locaties die beschut worden door nog een extra rij bomen. Een teken dat lokaal de luchtkwaliteit in de stad is verbeterd.” Gemeenten zouden korstmossen dus kunnen gebruiken om te beoordelen of maatregelen op het gebied van luchtkwaliteit en droogte daadwerkelijk effect hebben.

De zwavelvreter

Hoewel er in Amsterdam dus veel korstmossoorten voorkomen die een droog en stikstofrijk milieu representeren, is Harold toch hoopvol. “De luchtkwaliteit in Amsterdam is in de afgelopen eeuw sterk verbeterd”, vertelt hij. “Vroeger zat er veel zwaveldioxide in de lucht. Dat veroorzaakte zure regen, waardoor in Amsterdam soms maar één korstmossoort voorkwam: de zwavelvreter.” Tegenwoordig is de hoeveelheid zwaveldioxide sterk afgenomen en is deze korstmossoort zo zeldzaam geworden dat hij zelfs op de Rode Lijst staat.

Miniatuurwereld

Om de kleine wereld van korstmossen met een breed publiek te delen, schreef Harold samen met ecoloog Henk-Jan van der Kolk en fotograaf Ron Poot het boek 'Miniatuurwereld: de kracht en pracht van korstmossen' dat onlangs is verschenen bij uitgeverij Noordboek. Met dit boek willen zij de diversiteit aan Nederlandse korstmossen laten zien. “Het zijn misschien rare, obscure en felgekleurde organismen, maar ze zijn ook fascinerend en enorm nuttig om meer te weten te komen over het stedelijke milieu.”

Meer informatie:

• Artikel over het onderzoek: An epiphyte desert no more: considerable epiphytic lichen diversity on common lane tree species in Amsterdam under contemporary urban environmental conditions.
• Meer weten over het kleine leven in de stad? Met het project Verborgen Stadsnatuur hopen Naturalis en partners dat beleidsmakers en stadsbewoners meer rekening gaan houden met de verborgen natuur in de stad.

Tekst: Naturalis Biodiversity Center
Beeld: Henk-Jan van der Kolk