Meer rust, reinheid, en regelmaat. Wat valt er te leren van de natuur?

Antoni van Leeuwenhoek ontdekte al in de zeventiende eeuw het bestaan van bacteriën. Maar pas in 1859 toonde de Franse scheikundige en bioloog Louis Pasteur aan dat bacteriën de oorzaak zijn van rotting en daarmee ziekten, zoals cholera, verspreiden. Dat ellendige leefomstandigheden en vervuiling negatieve invloed hebben op gezondheid, wisten de mensen al wel.

In Nederland was dit onder anderen de Harlingse wijkverpleegkundige Sien van Hulst (1868-1930). Zij legde de basis voor de moderne verpleegkunde, door rond 1905 de drie R’en te verspreiden in een pamflet voor jonge moeders. In die tijd hadden de kraamverzorgenden nauwelijks opleiding genoten en stonden ze soms ver af van de moderne hygiënische inzichten.

Met het pamflet wilde Sien van Hulst deze kloof dichten en de hoge kindersterfte – die bijvoorbeeld om zich heen greep door bacteriën op fopspenen en in flesvoeding – een halt toeroepen. Lichaam en geest functioneren optimaal, zo wist zij, met rust (voldoende slaap en hersteltijd), reinheid (een schoon lichaam, schone kleding en een schoon huis) en regelmaat (structuur en ritme in de dag).

Gebrek aan rust

Hoewel ‘rust, reinheid en regelmaat’ een ronkende spreuk is die bij veel mensen nog steeds iets van herkenning oproept, lijkt hij toch in de vergetelheid geraakt. Hierdoor lijken we te zijn vergeten dat de drie R’en van belang zijn om gezond te blijven, ook voor volwassenen. Voor lichaam en geest, maar ook voor de omgeving waarin we leven.

Dit blijkt ook uit onderzoek. Zo sloeg de Raad voor Volksgezondheid en Samenleving (RVS) in 2025 alarm: Nederlanders leven in een ‘hypernerveuze samenleving’. Veel werknemers kampen met burn-out. Uit de Monitor mentale gezondheid van het RIVM en het Trimbos Instituut blijkt dat de mentale gezondheid van jongeren de afgelopen jaren is afgenomen. Gemiddeld kijken Nederlanders zo’n 9 uur per dag naar een beeldscherm, blijkt uit onderzoek van Netwerk Mediawijsheid. Met name bij jongeren zorgt dit voor onrust, omdat ze het idee hebben altijd bereikbaar te moeten zijn. 

Het collectieve gebrek aan rust zie je bijvoorbeeld ook terug in reisgedrag. We kunnen sneller reizen dan vroeger. We zijn hierdoor niet minder gaan reizen, maar juist meer, door grotere afstanden af te leggen in minder tijd. Dat zie je terug in de drukte op de weg, maar ook in het geluid dat van de wegen komt.

De kaart Ernstige geluidhinder door wegverkeer laat op basis van schattingen zien dat vooral in de stedelijke gebieden 10 procent of meer van de mensen ernstige geluidhinder ervaart van wegverkeer. Op de kaart Geluid in Nederland zie je dat dit niet heel gek is. Onze hoofdwegen liggen in een fijnmazig netwerk over ons land en zorgen voor veel geluid. Omgevingsgeluid kan je rust verstoren, stress verhogen en zo een negatieve invloed hebben op je gezondheid.

Misschien kunnen we een voorbeeld nemen aan de natuur. Die laat zien dat rust noodzakelijk is. Zo houden zowel loofbomen (eiken, beuken en esdoorns) als naaldbomen (dennen en sparren) winterrust. De groei stopt, ze maken geen nieuwe bladeren en de sapstroom komt tot stilstand. Dit is heel belangrijk voor bomen. Hiermee beschermen ze de knoppen die al zijn aangelegd en voorkomen ze dat ze te vroeg pieken, oftewel, dat de knoppen al uitkomen terwijl het nog vriest.

Gebrek aan regelmaat

Volkskrant-journaliste Wilma de Rek wijst er in haar boek Rust, reinheid en regelmaat – Wijsheid van vroeger voor het leven van nu op dat regelmaat aan de basis van ons bestaan ligt. Alles wat leeft, volgt een natuurlijke cyclus. Onderzoek naar natuurlijke regelmaat is ooit begonnen, zo legt zij uit, door goed naar de natuur te kijken, namelijk naar het plantje kruidje-roer-me-niet. Als je de blaadjes aanraakt, dan klappen ze dicht. Onderzoekers dachten dat de blaadjes zich ook openden en sloten onder invloed van licht en donker. Maar wat bleek? Als de onderzoekers dit plantje in een donkere kamer plaatsten, gingen de blaadjes alsnog volgens een vast ritme open en dicht.

Hetzelfde geldt voor dieren. Misschien heb je een kat thuis? De hele dag ligt hij te slapen, tot het gaat schemeren. Tijd om te jagen! Zijn natuurlijke ritme van slapen overdag zorgt dat hij ’s nachts alert is en op zoek kan naar voedsel. En laat dat voedsel, de muis, nou ook nét een dier zijn dat ’s nachts actief is. Van vogels, zoals de boerenzwaluw of spreeuw, is bekend dat ze tijdstippen kunnen verbinden aan een plek waar eten te vinden is. Dit heet time-place-learning en helpt ze overleven.

Ook mensen hebben, net als het kruidje-roer-me-niet, een natuurlijke regelmaat. Onze biologische klok regelt dat. Dit is een klein groepje cellen diep in de hersenen dat onze slaap, eetlust, hormonen en stemmingen aanstuurt. Hierbij volgen we ongeveer een cyclus van 24 uur, het circadiaanse ritme genoemd. Wordt dit ritme langdurig verstoord door bijvoorbeeld onregelmatige werktijden of laat opblijven, dan raakt het lichaam uit zijn natuurlijke ritme. Dit verhoogt het risico op fysieke klachten, zoals hart- en vaatziekten of mentale problemen als depressie of angst.

Een van de dingen die ons natuurlijke ritme kan verstoren, is te veel licht in het donker. Op de kaart Lichtemissie is te zien dat er in Nederland veel licht is als je ’s nachts van bovenaf naar ons land kijkt. Te veel licht kan je uit je slaap houden. Gelukkig kunnen wij de gordijnen dichtdoen. Maar dieren kunnen dit niet. Vleermuizen passen hun vliegroutes noodgedwongen aan bij te veel nachtelijk licht. Te veel nachtelijk licht verstoort ook het seksuele gedrag van koolmezen. Ze gaan minder vaak vreemd, omdat ze door de verstoring van hun natuurlijke ritme geen energie meer hebben voor een nachtelijk avontuur.

Gebrek aan reinheid

Sien van Hulst wist dat een schoon lichaam, schone kleding en een schoon huis bijdragen aan gezondheid. In deze tijd is dat niet zo’n probleem – je pakt de stofzuiger, wast je handen na toiletbezoek en laat de wasmachine zijn werk doen. Grotere uitdagingen voor reinheid liggen momenteel in onze leefomgeving. In het schoonhouden van ons water bijvoorbeeld.

Daarin zit wel een paradox: zelf zijn we steeds schoner gaan leven, maar hiermee vervuilen we onze leefomgeving waar we ook zelf deel van uitmaken. Bijvoorbeeld doordat schoonmaakmiddelen in het water terechtkomen. Dezelfde paradox zit in het bestrijden van ziekten. We kunnen onszelf steeds langer gezond houden, maar medicijnresten komen in het water. In de landbouw gebruiken we gewasbeschermingsmiddelen om ziekten, schimmels en insecten in gewassen onder controle te houden. Ook die middelen komen in het oppervlaktewater. 

De kaart Kwaliteit oppervlaktewater (toxische druk) geeft een beeld van de toxische druk in het water. Toxische druk is de invloed van stoffen op het leven in en rond het water in Nederlandse meren en rivieren. Hoe meer toxische druk, hoe meer kans dat het aantal dieren en planten in en rond het water afneemt of dat soorten zelfs verdwijnen. Dit is een graadmeter voor waterkwaliteit. Een otter heeft bijvoorbeeld schoon en helder water nodig om de vissen waar hij op jaagt, goed te kunnen zien. Je zult hem dus alleen op plekken met schoon water tegenkomen.

De drie R'en niet vergeten

We hebben de drie R’en nog steeds nodig om onszelf en de leefomgeving gezond te houden, maar we lijken ze vergeten te zijn. Het goede nieuws is dat we ze niet opnieuw hoeven uit te vinden. Ze zijn er altijd geweest en dat zien we als we goed naar de natuur kijken. Ze zitten in het ritme van de seizoenen, het donker en in schoon water. Door ons weer te verbinden met die natuurlijke orde, kunnen rust, reinheid en regelmaat opnieuw richting geven aan een gezonder leven voor mens en natuur. Kijk dus bewust naar je kat, raak eens het kruidje-roer-me-niet aan, doe het net als bomen af en toe eens rustig aan of denk aan de boerenzwaluw.

Meer informatie

• Hoe bewust ben jij je al van de drie R’en in je leefomgeving? Ontdek het door het Atlas-spel op Atlas Leefomgeving te spelen.
• Hoe brengen we stilte in kaart en hoe beleven we die?
• Waar vind je nog stilte? Vijf tips!
• Tot rust komen in de kerstvakantie? Vijf tips voor natuurdwalen.

Tekst: Eline Wester, Atlas Leefomgeving
Beeld: Eline Wester; Pixabay; Atlas Leefomgeving; Tom Heijnen, Saxifraga